Here naverokê

Qedexe

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.

'Qedexe', pêşîlêgirtin û an jî nehîştin, bi gotinê re wateya astengkirinê tîne ser ziman.

Qedexekirin yek ji têgînên bingeh ên sansûrkirinê ye. Dewlet an dîktator, hez ji mihalefetê nakin, nêrîn û helwestên dijbereyê asteng dikin. Qedexekirin rêbazeke sereke ya sansûrê û têgîneke dadî ye. Di şerê psîkolojîk de herwiha tê bikaranîn.

Qedexekirinê de îgnorekirin, nebihîstin, nedanbihîstin, nedîtin, nedandîtin heye. Qedexeker dixwaze rastî û rastegîniyekê bide jibîrkirin, jiholê rake. Pirranî bi derketina dewletên neteweyî ve hatibe bikaranîn jî, dîroka wê gelek kevn e. Ji Îskenderê Mezin heya Sezar, gelekan sansûr û qedexe bikaranîne. Di pêvajoya Şerê Sar de herdu blokên dijber ên cîhanê, nêrîn û helwestên bera dijber sansûr dikirin. Bo mînak weşanên TVê yên mixalif qedexe dikirin.

Tirkiye jî di warê sansûr û qedexekirinan de gelek navdar e. Ji avabûna komara Tirkiyeyê ve, her ziman û çanda kurd qedexe bûye. Heya sala 2002yê li kolanan bi kurdîaxavtin jî qedexe bû. Îro jî perwerdeya bi kurdî, bikaranîna navên erdnîgariya Kurdistanê ûêd qedexe ne.

Awayên qedexeyan

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Qedexeyên siyasî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Di çarçoveya qedexeyên siyasî de, astengiyên li ser cudahiya nêrîn û helwestan tê ser ziman. Hebûn û mafên gelan, hindikayiyan hêj jî li gelek welatan tên qedexekirin. Mînak, zimanê kurdî, di meclisa tirk de qedexe ye.

Qedexeyên leşkerî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Derveyê kirinên leşkerî, nehîştina kirinên din.

Qedexeyên li ser çapemeniyê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Medya û çapemenî wekî hêza çarem tên dîtin û di jiyana gelan, sazûmaniya dewletan de cihekê sereke digirin. Di serdema nûjen de hêza medya û çapemeniyê carnan ji ya artêş û dîplomasiyê pirrtir e, ji wan bêhtir tê bikaranîn.

Rayedar, desthilatdar her dixwazin dijbere nebin serdest. Sansûr û qedexe dikin. Ev siyaset li ser medya û çapemeniyê jî berdewam e. Mînak, li Tirkiyeyê gorî daneyên kanûna paşîn a sala 2012yê, ser 110ê re rojnemavan girtîne û di girtîgehan de ne.

Qedexeyên destûrî

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Kirin û kiryarên ku li dijî destûrê û hwd. dike nava xwe de. Wekî din jî, xalên destûrê yên ku hatina kifşkirin, derketina dervî wan, guneh dibînê. Mînaq, li gor destûra bingehîn a Tirkiyeyê, bikaranîna bêjeyên "kurd" û "Kurdistan"ê ne rewa ne û bi taybetî ya Kurdistanê tê cezakirin.

Gorî sê xalên sereke yên Makezagona Tirkiyeyê, hebûn û mafên kurdan tên înakarkirin. Ziman, kûltûra wan tê qedexekirin û astengkirin. Herwiha hindikayiyên Tirkiyeyê jî tên înkarkirin.