Bycznik
Typhaeus typhoeus | |||
(Linnaeus, 1758) | |||
samiec | |||
samica | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Plemię | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
bycznik | ||
Synonimy | |||
|
Bycznik[1][2] (Typhaeus typhoeus) – gatunek chrząszcza z rodziny gnojarzowatych. Zamieszkuje Europę od Półwyspu Iberyjskiego po część środkowo-wschodnią oraz Afrykę Północną. Zarówno larwy, jak i postacie dorosłe są koprofagami, żerującymi na odchodach zwierząt roślinożernych. Postacie dorosłe aktywne są jesienią i wiosną, a często też zimą. Budują dochodzące do półtora metra głębokości gniazda, w których rozwijają się larwy.
Taksonomia
[edytuj | edytuj kod]Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1758 roku przez Karola Linneusza w dziesiątym wydaniu Systema Naturae pod nazwą Scarabaeus typhoeus[3]. W 1815 roku William Elford Leach utworzył nowy rodzaj Typhaeus wyznaczając jego gatunkiem typowym Typhaeus vulgaris, który później zsynonimizowano z Scarabaeus typhoeus[4]. W 1911 roku Antoine Boucomont podał zmienioną nazwę rodzajową Typhoeus[5], stąd w literaturze XX-wiecznej gatunek ten pojawia się nierzadko pod błędną kombinacją Typhoeus typhoeus[6].
Zarówno nazwa rodzajowa, jak i epitet gatunkowy nawiązują do Tyfeusa, postaci z mitologii greckiej, który po próbie zdobycia Olimpu został rażony piorunem i strącony na dno wulkanu Etny, skąd może wywoływać trzęsienia ziemi. Z kolei jedna z synonimicznych nazw rodzajowych, Minotaurus, nawiązuje do Minotaura, postaci z mitologii greckiej o głowie byka[7].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Chrząszcz o ciele długości od 10[8] do 24 mm[6][1][2]. Samica pokrojem przypomina inne gnojarzowate, samiec zaś wyróżnia się trzema rogami na przedpleczu, z których dwa boczne przywodzą na myśl te występujące u byka bydła domowego – cesze tej zawdzięcza gatunek nazwy zwyczajowe w licznych językach, w tym polską bycznik oraz angielską minotaur beetle[8]. Ubarwienie ma zwykle w całości błyszcząco czarne[6][8][9], rzadziej trafiają się osobniki czarne z czerwonobrunatnymi pokrywami[9].
Głowa ma trójkątnie załamany szew czołowy oraz podłużne żeberko biegnące przy nadustku. Przednia część nadustka uniesiona jest ku górze, a aparat gębowy skierowany jest ku przodowi. Duże oczy od strony zewnętrznej całkowicie odgranicza występ policzka (canthus). Czułki buduje 11 członów, z których trzy ostatnie są równych rozmiarów i formują kulistą, matową buławkę[6].
Przedplecze ma duże, rozproszone punkty po bokach, w pozostałej części jest niepunktowane[6]. Jego budowa wykazuje znaczny dymorfizm płciowy. Samce mają na przedpleczu trzy wyrostki (rogi)[6][8][9]. Dwa boczne są długie, skierowane ku przodowi, często zaopatrzone w tępy ząbek na górnej krawędzi i leżą przed szeroko zaokrąglonymi kątami przednimi. Środkowy wyrostek jest mniejszy i skierowany bardziej ku górze. Zdarzają się również samce o rogach słabiej wykształconych. Samice mają przedplecze o kątach przednich ostrych, pozbawione rogów, zamiast tego wyposażone w poprzeczne żeberko na przedzie i dwa małe guzki po jego bokach[6][9][10]. Pokrywy mają punktowane rzędy i stosunkowo silnie wypukłe, pozbawione punktowania międzyrzędy. Odnóża tylnej pary mają na zewnętrznych powierzchniach goleni po cztery poprzeczne listwy[6].
Ekologia i zachowanie
[edytuj | edytuj kod]Owad ten zamieszkuje ciepłe stanowiska o lekkiej, chętnie piaszczystej glebie, głównie na terenach nizinnych. Bytuje najczęściej w widnych borach sosnowych, wrzosowiskach, pastwiskach, polanach i pobliskich łąkach[11][1][12][9]. Fenologicznie należy do gatunków jesienno-wiosennych (z dwoma szczytami pojawu – jesienią i wiosną)[13]. Postacie dorosłe pojawiają się najwcześniej we wrześniu i spotyka się je najdalej do czerwca[9]; aktywne bywają również zimą[8]. Stadium zimującym są zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe[8][13]
Zarówno larwy jak i postacie dorosłe byczników są koprofagami, żerującymi na odchodach zwierząt roślinożernych. Preferuje odchody królika europejskiego i zajęcy, ale żeruje też na ekskrementach sarny europejskiej, jelenia szlachetnego, owcy domowej, a rzadko bydła i koni[11][8][1].
Cykl życiowy zamyka się w dwóch latach[8][14]. Gody odbywają się jesienią i wiosną, a przy niezamarzniętej wierzchniej warstwie gleby trwać mogą zimą[7][4][8]. Oboje rodzice wykazują troskę o potomstwo. Najpierw kopią gniazdo o głębokości od 1 do 1,5 metra[11][8][1] – najgłębsze spośród środkowoeuropejskich gnojarzowatych. Składa się ono z pionowego korytarza głównego oraz odchodzących od niego tuneli bocznych zakończonych komorami lęgowymi[6]. Wejście do gniazda jest okrągłe i ma średnicę 10[15]–14 mm[14]. Jaja składane są na dnie komór, po czym przykrywane są warstwą gleby o grubości 1–2 cm[6]. Rodzice razem dostarczają do gniazda kulki odchodów, przy czym samiec toczy je po powierzchni, a samica spycha do komór lęgowych[8]. Wylęgnięte larwy samodzielnie przekopują się do zapasów pożywienia[1]. Przepoczwarczenie następuje w gnieździe[6].
Aktywne zimą byczniki padają ofiarą uszatki zwyczajnej. Sowy te prawdopodobnie zbierają żuki krocząc po ziemi, wykorzystując zmysł wzroku, inaczej niż w przypadku większości swoich ofiar[14].
Rozprzestrzenienie i zagrożenie
[edytuj | edytuj kod]Gatunek zachodniopalearktyczny. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju występującym w Europie[2]. Na kontynencie tym znany jest z Portugalii, Hiszpanii, Andory, Irlandii, Wielkiej Brytanii, Francji (w tym z Korsyki), Belgii, Luksemburga, Holandii, Niemiec, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii, Włoch (w tym z Sardynii i Sycylii), San Marino, Danii[16], południowej[11] Szwecji, Polski, obwodu królewieckiego, Czech, Rumunii, Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny[16]. Poza Europą podawany jest z północnego Maroka[11][6].
W Polsce gatunek ten ma wschodnią granicę zasięgu[11], a obszar jego występowania nawiązuje do zasięgu klimatu atlantyckiego[12]. Na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce” oraz na „Czerwonej liście chrząszczy województwa śląskiego” umieszczony jest ze statusem gatunku bliskiego zagrożenia (NT)[17][18]. Do niedawna znany był w Polsce z nielicznych, izolowanych stanowisk i uznawany był za gatunek rzadki i wymierający[11][2]. W 2001 roku objęty został ścisłą ochroną gatunkową[19], jednak w 2004 roku ochrona została z niego zdjęta[20]. Od przełomu XX i XXI wieku podawane są liczne nowe stanowiska tego chrząszcza w Polsce, często zasiedlone przez liczebne populacje, co ma prawdopodobnie związek z ocieplaniem się klimatu[2].
W Niemczech gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[21]. Na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych Republiki Czeskiej” umieszczony został ze statusem krytycznie zagrożonego wymarciem (CR)[22]. Na Słowacji jest już gatunkiem wymarłym[23].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f Roland Gerstmeier, przeł. Henryk Grabarczyk: Chrząszcze. Rozpoznawanie i oznaczanie. Multico, seria: Przewodnik kieszonkowy. ISBN 83-7073-105-8.
- ↑ a b c d e Jerzy Karg. Nowe stanowisko chrząszcza Typhaeus typhoeus (L.) (Coleoptera, Geotrupidae). „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. 64 (2). s. 46–50.
- ↑ C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 346. (łac.).
- ↑ a b Oliver Hillert, David Král, Jan Schneider. Synopsis of the Iberian Chelotrupes species (Coleoptera: Geotrupidae). „Acta Soc. Zool. Bohem.”. 76, s. 1–44, 2012. ISSN 1211-376X.
- ↑ genus Typhaeus Leach, 1815. [w:] BioLib.cz [on-line]. [dostęp 2021-09-03].
- ↑ a b c d e f g h i j k l Zdzisława Stebnicka: Klucze do oznaczania owadów Polski Część XIX Chrząszcze – Coleoptera z. 28a Żukowate – Scarabaeidae grupa podrodzin: Scarabaeidae laparosticti. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Polskie Towarzystwo Entomologiczne, 1976, s. 47-50.
- ↑ a b Jean Henri Fabre: Z życia owadów. Warszawa: Henryk Lindenfeld, 1916, s. 94-105.
- ↑ a b c d e f g h i j k Chrząszcze, [w:] Michał Grabowski , Ilustrowana encyklopedia owadów i pajęczaków, Radomir Jaskuła, Krzysztof Pabis, Fenix, s. 165, ISBN 978-83-7705-870-1 .
- ↑ a b c d e f Typhaeus typhoeus – Bycznik. [w:] Insektarium.net [on-line]. [dostęp 2021-09-03].
- ↑ Paweł Jałoszyński: Klucz do rozpoznawania polskich gatunków Geotrupinae. Entomo.pl. (pol.).
- ↑ a b c d e f g B. Burakowski, M. Mroczkowski, J. Stefańska: Katalog Fauny Polski. Tom XXIII, zeszyt 9. Chrząszcze – Coleoptera. Scarabaeoidea, Dascilloidea, Byrrhoidea i Parnoidea. Warszawa: 1983.
- ↑ a b Marek Bunalski. Żuki koprofagiczne (Coleoptera, Scarabaeoidea) okolic Szamotuł. Cz. I Analiza faunistyczna. „Wiadomości Entomologiczne”. 15 (3), s. 139-146, 1996-1997.
- ↑ a b Marek Bunalski. Żuki koprofagiczne (Coleoptera, Scarabaeoidea) okolic Szamotuł. Cz. II. „Wiadomości Entomologiczne”. 15 (4), s. 217-224, 1996-1997.
- ↑ a b c Tomasz Hetmański, Oleg Aleksandrowicz, Marek Ziółkowski. Bycznik Typhaeus typhoeus L. (Coleoptera, Geotrupidae) w pokarmie sowy uszatej Asio otus L. na Pomorzu Środkowym. „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. 65 (3), s. 213–218, 2009.
- ↑ Karl Wilhelm Harde, František Severa, Edwin Möhn: Der Kosmos Käferführer: Die mitteleuropäischen Käfer. Stuttgart: Franckh-Kosmos Verlags-GmbH & Co, 2000. ISBN 3-440-06959-1.
- ↑ a b Typhaeus (Typhaeus) typhoeus (Linnaeus, 1758). [w:] Fauna Europaea [on-line]. [dostęp 2021-09-03].
- ↑ Muchówki. Diptera. W: Zbigniew Głowaciński, Małgorzata Makomaska-Juchiewicz, Grażyna Połczyńska-Konior: Czerwona Lista Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce. Suplement. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2002.
- ↑ Czesław Greń, Roman Królik, Henryk Szołtys. Czerwona lista chrząszczy (Coleoptera) województwa śląskiego.[w:] J. B. Parusel (red.). Czerwone listy wybranych grup zwierząt bezkręgowych województwa śląskiego. „Raporty Opinie”. 6 (4), s. 37-70., 2012. Centrum Dziedzictwa Przyrody Górnego Śląska, Katowice.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 26 września 2001 r. w sprawie określenia listy gatunków zwierząt rodzimych dziko występujących objętych ochroną gatunkową ścisłą i częściową oraz zakazów dla danych gatunków i odstępstw od tych zakazów (Dz.U. z 2001 r. nr 130, poz. 1456)
- ↑ Dz.U. 2004 nr 220 poz. 2237 Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną. [dostęp 2014-10-08].
- ↑ Verordnung zum Schutz wild lebender Tier- und Pflanzenarten (Bundesartenschutzverordnung - BArtSchV). [w:] Bundesamt für Justiz [on-line]. [dostęp 2021-09-03].
- ↑ Jan Farkač, David Král, Martin Škorupík: Červený seznam ohrožených druhů České republiky. Bezobratlí. List of threatened species in the Czech Republic. Invertebrates.. Praha: Agentura ochrany přírody a krajiny ČR, 2005. ISBN 80-86064-96-4.
- ↑ species Typhaeus typhoeus (Linnaeus, 1758). [w:] BioLib.cz [on-line]. [dostęp 2021-09-03].