تصوف
تصوف دا لفظ اس طریقۂ کار یا اسلوبِ عمل دے لئی اختیار کيتا جاندا اے جس اُتے کوئی صوفی (جمع: صوفیا) عمل پیرا ہوئے۔ اسلام توں قربت رکھنے والے صوفی، لفظ تصوف دی تعریف ایويں کردے نيں کہ ؛ تصوف نوں قرآنی اصطلاح وچ تزکیۂ نفس [۱] تے حدیث دی اصطلاح وچ احسان [۲] کہندے نيں۔ تصوف دی اس مذکوہ بالا تعریف بیان کرنے والے افراد تصوف نوں قرآن و سنت دے عین مطابق قرار دیندے نيں؛ تے ابتدائی ایام وچ متعدد فقہی علما کرام وی اس ہی تصوف دی جانب مراد لیندے نيں۔ فیر بعد وچ تصوف وچ ایداں دے افکار ظاہر ہونا شروع ہوئے کہ جنہاں اُتے شریعت و فقہ اُتے قائم علما نے نہ صرف ایہ کہ ناپسندیدگی دا اظہار کيتا بلکہ انہاں نوں رد وی کيتا۔
” | مختصر ایہ کہ اوہ مسلم علماء جنہاں نے اپنی توانائیاں جسم دے لئی معیاری خطوطِ راہنمائی نوں سمجھنے اُتے مرکوز کيتیاں اوہ فقہی اکھوائے ، تے اوہ جنہاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ سب توں اہم مہم (task)، درست فہم تک رسائی دے لئیعقل دی تربیت اے اوہ فیر تن مکتبےآں وچ تقسیم ہوئے ۔ ماہرین الٰہیات، فلاسفہ تے صوفیاء۔ ایتھے ساڈے پاس اس انسانی وجود توں متعلق تیسرا ساحہ رہ جاندا اے، (یعنی) روح؛ متعدد مسلم، جنہاں نے اپنی زیادہ تر کوششاں انسانی شخصیت دی (ان) روحانی ابعاد دی پرورش دے لیےمختص کرداں اوہ صوفی دے ناں توں جانے گئے (اصل عبارت دے لئی ربط ویکھو)[۳]۔ | “ |
ان مذکورہ بالا دو تعریفاں دے علاوہ وی تصوف دی بے شمار تعریفاں بیان کيتیاں جاندیاں نيں۔
لیکھ لڑی |
تصوف ایدے منن والیاں دے نیڑے، اسلام دا اک لکیا ہویا تے اندر دا پاسہ اے۔ پرانے صوفیاں دے نیڑے اے اللہ تک پعونچن دی راہ اے۔ شریعت چ تصوف دی کوئی گل بات نئیں۔ ہور لوکاں دے نیڑے اے حیون تے اوس دیاں کماں توں نسن دا ناں اے جیدی شریعت چ کوئی تھاں نیں۔ قرآن چ تطوف بارے کج نیں کیا کیآ۔ اسلام دے پیغمبر محمد نے تصوف دے بارے کج نیں آکھیا۔
تصوف تے چلن والے نوں صوفی وی کیا جاندا اے۔ اے یونانی بولی دا شبد اے جیدا مطلب جانکاری دا کھوجی۔ ایس نال رلدا شبد فلاسفی وی اے۔
- حدا نون لبدیاں آپ خدا بن جاندے نیں تے خدائی صفات ظاہر کردے نیں۔ لے بارہویں والے دا ناں تس ڈبی ہوئی تر پے۔
- تصوف تے مزہب تے کپڑے پوا کے اپنا ان پانی سدا کیتا جاندا اے۔ انت چ پیر کول چوکھی ساری زمین تے مرید کول غریبی رہ جاندی اے۔ تصوف دے ناں تے پیسہ ٹکہ زمین جائیداد بنائی جاندی اے تے فیر اودے زور تے سیاست تے ہیرا پھیری کیتی جاندی اے۔
- تصوف اک وراثتی کم اے۔ پیر صاج مکروں اودا پتر بندا اے۔ ایتھے میرٹ نیں وراثت چلدی اے۔
موافقت و مخالفت
[سودھو]تصوف دا لفظ، اسلامی ملکاں (بطور خاص برصغیر ) وچ روحانیت، ترکِ دنیا داری تے اللہ توں قربت حاصل کرنے دے مفہوم وچ جانیا جاندا اے تے مسلم علما وچ اس توں معترض تے متفق، دونے قسماں دے طبقات پائے جاندے نيں؛ کچھ دے خیال وچ تصوف شریعت تے قرآن توں انحراف دا ناں اے تے کچھ اسنوں شریعت دے مطابق قرار دیندے نيں۔ اس لفظ تصوف نوں متنازع کہیا وی جاسکدا اے تے نئيں بھی؛ اس دی وجہ ایہ اے کہ جو لوک خود تصوف دے طریقۂ کار توں متفق نيں اوہ اسنوں روحانی پاکیزگی حاصل کرنے دے لئی قرآن و شریعت توں عین مطابق قرار دیندے نيں تے جو لوک تصوف دی تکفیر کردے اوہ اسنوں بدعت کہندے نيں تے شریعت دے خلاف قرار دیندے نيں یعنی انہاں دونے (تصوف موافق و تصوف مخالف) افراد دے گروہاں دے نزدیک تصوف کوئی متنازع شے نئيں بلکہ انہاں دے نزدیک تاں معاملہ صرف توقیر تے تکفیر دا اے۔ دوسری جانب اوہ افراد، عالم یا محققاں (مسلم تے غیر مسلم) کہ جو مسلماناں وچ موجود تمام فرقہ جات دا تقابلی جائزہ لیندے ہوئے تصوف دا مطالعہ کردے نيں تاں انہاں دے نزدیک تصوف دا شعبہ مسلماناں دے وچکار اک متنازع حیثیت رکھدا اے [۴]۔
نظریاتِ آغاز
[سودھو]مسلم و غیر مسلم محققاں نے اسلام وچ تصوف دے آغاز دی وجوہات و اسباب اُتے متعدد نظریات پیش کیتے نيں جنہاں وچ خاصی حد تک مشترکہ گلاں پائی جاندی نيں۔
داخلیتِ اسلام
[سودھو]اسلام اُتے علامہ (scholar) اکھوائے جانے والے اک فرانسیسی لوئی ماسینیؤن (Louis Massignon) عہد بمطابق (1883ء تا 1962ء) نے تصوف نوں ---- داخلیتِ اسلام ---- قرار دتا اے، یعنی اسلام نوں اپنے آپ وچ داخل کرلینا؛ اس دے مطابق قرآن دی مسلسل تلاوت (تکرار)، مراقبہ تے تجربے توں تصوف پیدا ہويا (ہوئی) تے بڑھی۔[۵] تصوف دا قرآن وچ لغوی (lexically) طور پیوست ہونے دا ایہ نظریہ، باطنیتِ کلام، توں بہت مختلف وی نئيں کہیا جاسکدا؛ صوفیا وی ايسے ظاہریت تے باطنیت دی تقسیمِ اسلام دے قائل نيں، یعنی قرآن دے لفظاں دا مسلسل ورد تے انہاں وچ اوہ معنی (باطنی) تلاش کرنا کہ جو ظاہر وچ نظر نئيں آندے یا پوشیدہ نيں، صوفیا دے نزدیک تصوف دی بنیاد نيں[۶]۔
باطنیتِ کلام
[سودھو]اسلام اک کامل دین ہونے دے ناطے انسانی زندگی دے ہر پہلو اُتے راہنمائی فراہم کردا اے۔ تصوف دے آغاز دے بارے وچ کچھ نظریہ دان انہاں پہلوآں نوں تن قسماں وچ دیکھدے نيں؛ جسمانی، عقلی تے روحانی پہلو؛ ایہ تیسرا پہلو ہی اے جس اُتے اختصاص (specialization) حاصل کرنے والےآں نوں صوفی کہیا جانے لگا۔[۷] ايسے گل نوں تصوف نال تعلق رکھنے والے علما وی اک حدیث دے حوالے توں روایت کردے نيں جس وچ اسلامی تعلیمات دے انہاں تن پہلوآں دا ذکر آندا اے تے احسان (excellence) دے بارے وچ عبارت ایويں اے
- احسان ایہ اے کہ تاں اللہ دی عبادت اس طرح کرے گویا تاں اسنوں دیکھ رہیا اے تے جے تاں اسنوں نہ دیکھ سکے تاں اوہ یقینا تینوں دیکھ رہیا اے [۲]۔
تصوف دے لئی احسان تے روح دے علاوہ وی متعدد لفظاں بطور متبادل استعمال وچ دیکھے جاندے نيں؛ مثال دے طور اُتے صوفیا دے نزدیک تزکیۂ نفس، علم السلوک تے رہتل نفس وی تصوف دے ہی مختلف ناں نيں۔ مذکورہ بالا تمام افکار و طریقہ ہائے کار اصل وچ پیغمبر اسلامصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے صحابہ اکرام دے زمانے توں ہی رائج نيں تے انہاں نوں اسلام ہی دی تعلیمات کہیا جاندا سی۔
رد عملِ دنیا پرستی
[سودھو]حضرت عمر
دے زمانے توں تیزرفتاری توں وسعت اختیار کرنے والی اسلامی حکومت وچ نومسلمین (غیر عرب) دی کثیر تعداد شامل ہُندی جا رہی سی جس بارے وچ صحابہ تے علما ہمیشہ فکرمند وی رہندے سن کہ اچانک اسلام توں آشنا ہونے والے نومسلمین دی تربیت دا مقصد کس طرح حاصل کيتا جائے کہ اسلامی افکار وچ انہاں علاقےآں دے اسلام تاں پہلے دے افکار شامل نہ ہونے پاواں جو نويں فتح ہوئے سن ۔ 661ء وچ حضرت علی
دی شہادت دے بعد، امت دے افکار وچ افتراق وسیع ہونے لگے۔ خلافت راشدہ دے بعد آنے والے حکمران اپنے پیشروواں ورگی اسلامی حکومت کیتی مثال قائم نہ رکھ سکے تے متعدد علما انہاں توں بدظن ہونے لگے۔ ایہ علما، مسلماناں وچ آنے والی دولت و آسائش طلب زندگی نوں چنگا نئيں سمجھدے سن تے ابتدائی اسلام دی سادہ گذربسر دی تعلیمات اُتے زور دیندے سن ؛ انہاں وچ حسن البصری[۸] تے ابو ھاشم جداں علما شامل نيں تے علما دی دنیاداری توں دور رہندے ہوئے زاہدانہ زندگی دا اختیار کرنا اگے چل کے تصوف دی صورت وچ نمو پایا؛ ابو ھاشم نوں اوہ پہلا شخص کہیا جاندا اے کہ جنہاں نوں انہاں دے بعد آنے والےآں نے صوفی دا لقب دتا[۹]۔
حبسِ اسلامِ راسِخ
[سودھو]اک نظریہ جو بطور خاص تصوف توں شغف تے اسلام توں بغض رکھنے والے غیر مسلم بیان کردے نيں اوہ ایہ اے کہ ؛ تصوف اصل وچ اسلامِ راسِخ (orthodox islam) دی پابندیاں، اپنے نفس اُتے قابو رکھنے تے اسلامی تعلیمات دے مطابق اپنے عقیدے نوں مضبوط رکھنے دے لئی درکار مشقتِ شاقہ تے شرائطِ عُبودیت اُتے عمل پیرا ہونے نوں دشوار سمجھنے تے اس توں نفسیاتی طور اُتے حبس دی کیفیت محسوس کرنے دے طور اُتے پیدا ہونے والا رد عمل اے [۱۰]۔ انہاں محققاں دے نزدیک اسلامِ راسِخ دی شرائطِ بندگی تے صعب مجاہدۂِ نفس توں آزاد ہونے تے دوسرے مذاہب دے افکار توں دوستانہ ہونے دی وجہ توں اسلامی حکومت دے پھیلاؤ دے وقت اسلام، سیاست دی بجائے تصوف توں جلد پھیلا ۔[۱۱]
مختلف فرقے، مختلف تعریفاں
[سودھو]سانچہ:عقول لفظ، تصوف تاں اصل وچ خود اس اُتے عمل کرنے والے (یعنی صوفی) دے ناں توں مشتق اے، گویا صوفی دا لفظ تصوف توں قدیم اے [۱۲]۔ رہی گل تصوف دی تعریف کيتی، تاں مختلف نقطہ ہائے نظر رکھنے والے افراد دی جانب توں تصوف دی مختلف تعریفاں بیان کيتیاں جاندیاں نيں۔ سِدھے سادھے لفظاں وچ تاں تصوف دی تعریف ایويں بیان کرسکدے نيں کہ تصوف، اس طریقۂ کار نوں کہیا جاندا اے جس اُتے صوفی عمل پیرا ہُندے نيں۔
- جدوں کہ خود صوفیا، تصوف دی تعریف ایويں بیان کردے نيں کہ؛ تصوف، اسلام دی اک ایسی شاخ اے جس وچ روحانی نشو و نما اُتے توجہ دتی جاندی اے۔[۱۳] صوفیا، تصوف دی متعدد جہتاں وچ ؛ اللہ دی ذات دا شعور حاصل کرنا، روحانی کیفیات تے ذکر (رسماً و جسماً) تے شریعت بیان کردے نيں۔
- دیوبند مکتب فکر جنہاں اُتے وھابی ہونے دا الزام لگایا جاندا اے دے اک عالم تے اشرف علی سینوی صاحب دے خلیفہ اکھوائے جانے والے محمد مسیح اللہ خان، تصوف دی تعریف ایويں بیان کردے نيں کہ ؛ اعمالِ باطنی (esoteric) توں متعلق شریعت دا شعبہ تصوف تے سلوک کہلاندا اے اور، اعمالِ ظاہری (exoteric) توں متعلق شریعت دا شعبہ فقہ کہلاندا اے [۱۴] اک ہور دیوبندی عالم قاری محمد طیب دے لفظاں وچ ؛ مذہبی طور اُتے علمائے دیوبند مسلم نيں، تفرقاندی طور اُتے ایہ اہلسنت والجماعت نال تعلق رکھدے نيں، بطور مقلد ایہ حنفی نيں، طریقت وچ صوفی نيں، مدرسی طور اُتے ایہ ماتریدی تے سلوک وچ چشتی نيں[۱۵]۔
- برصغیر وچ عام طور اُتے بریلوی مکتب فکر نوں تصوف یا اہلسنت توں جوڑا جاندا اے جو بریلی(شہر) نال تعلق رکھنے والے عالم دین احمد رضا خان بریلوی نوں مجدد و امام کہندے نيں،جنہاں نوں قادریہ سمیت تصوف دے تیرہ ہور سلاسل دی جانب توں خلافت حاصل سی۔[۱۶]
- ایتھے اک دلچسپ تے قابلِ غور گل ایہ اے تصوف اُتے عمل پیرا دونے (بریلوی تے دیوبندی) امام ابو حنیفہ دے مقلد نيں تے تصوف وچ بلند درجے اُتے تسلیم کیتے جانے والے اک صوفی جلال الدین رومی نے خود اس گل دا تذکرہ کيتا کہ امام ابو حنیفہ تے امام شافعی دا تصوف توں کوئی تعلق ننيں۔[۱۷]
- تصوف توں نالاں علمائے اسلام تے سلفی حضرات دی تصوف دی تعریف دیکھی جائے تاں انہاں دے مطابق؛ تصوف، محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد اسلام وچ پیدا ہونے والی اک بدعت اے تے ایہ کہ تصوف، قرآن و سنت دے مطابق نئيں اے۔ لیکن انہاں وچ ایداں دے علما وی نظر آندے نيں جو چند صوفیا (جداں امام غزالی) نوں تکفیر صوفیت دے دوران مُستثنٰی رکھدے نيں۔[۱۸]
- اہل تشیع دے مطابق تصوف، عملی معرفت (gnosis) دا ناں اے تے عرفان توں مراد ایداں دے علوم دی لی جاندی اے کہ جو حواس تے تجربات توں نئيں بلکہ باطنی کشف توں حاصل ہوئے۔[۱۹] فی الحقیقت ایہ esoteric تے exoteric والا فلسفہ ہی اے جس دے لئی ایرانی علاقےآں وچ عرفانِ نظری (theoretical gnosis) دی اصطلاح وی مروج ملدی اے، شیعہ تے سنی تصوف وچ مشترکہ خصوصیات پائی جاندیاں نيں تے انہاں نوں مدغم کرنے دی کوشش وی کيتی جاندی رہی اے۔[۲۰]
- تصوف تصوف دی مذکورہ بالا تعریفاں دے بعد جے حجت تمام دے لئی غیر مسلم (اور بطور خاص مستشرقین (orientialists)) دا تصوف دے بارے وچ نظریہ دیکھیا جائے تاں بوہت سارے حقائق واضح ہوئے جاندے نيں جنہاں توں ایہ معلوم ہوئے سکے کہ غیر مسلم، تصوف نوں اسلام توں کس طرح جدا دیکھدے نيں، اس دا تفصیلی ذکر اس دے لئی مخصوص قطعے وچ آئے گا۔ انسائیکلوپیڈیا برٹینیکا دے مطابق؛ تصوف، اسلام وچ اک باطنیہ (escoteric) تحریک دا ناں اے جو خدا دے براہ راست شخصی (ذاتی) تجربات دے ذریعے آسمانی (الٰہی) حب و علم دی متلاشی اے۔ صوفیت محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد ایداں دے لوک (مجمع) وچ اک منظم تحریک دے طور اُتے ابھری جو اسلامِ راسِخ نوں روحانی طور اُتے حبسِ نفس (محبوس) سمجھدے سن [۱۰]۔
صوفی دی اصل الکلمہ
[سودھو]جداں کہ قطعۂ تعریف وچ بیان ہويا کہ لفظ تصوف تاں اصل وچ صوفی توں مشتق اک اسم اے جو نويں صدی عیسوی (قریباً 286 ھجری) توں مروج ہونا شروع ہويا[۶][۱۲]۔ لفظ صوفی دے بارے وچ محققاں مختلف نظریات رکھدے نيں جو تھلے درج کیتے جا رہے نيں۔
اصحابِ صُفّہ
[سودھو]تصوف توں شغف رکھنے والے علما اکرام، لفظ صوفی دی اصل الکلمہ، اصحاب صفہ توں منسلک کردے نيں۔ صفۃ اصل وچ عربی دا لفظ اے جس وچ ص اُتے زیر تے ف اُتے زبر (صِفَة) دے نال صفت یا اہلیت دے تے ص اُتے پیش تے ف اُتے تشدید (صُفَّة) دے نال چبوترے دے معنی آندے نيں۔ ایہ بعدالذکر معنی ہی اختیار کردے ہوئے ایہ کہیا جاندا اے کہ لفظ صوفی ايسے صفہ توں اخذ اے کہ مسجد نبوی دے شمال وچ واقع صفہ (چبوترے یا سائبان) وچ جو اصحاب رہیا کردے سن انہاں نوں اصحاب صفہ کہیا جاندا اے تے اصحاب صفہ چونکہ، فقراء، تارکِ دنیا تے بالکل صوفیاں دے حال وچ ہُندے سن اس لئی ایہی لفظ صوفی دی اصل الکلمہ اے [۲۱]۔ امام ابن تیمیہ دے مطابق حضرت محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم صلی الله علیہ وسلم نے اصحاب
نوں سوال کرنے توں بالکل منع کر دتا سی یعنی اصحاب صفہ، عام فقراء دی مانند دست سوال دراز نئيں کردے سن ۔ نا ہی انہاں وچ کوئی صوفیانہ کیفیات (حال، وجد وغیرہ) پائی جادیاں سن تے نا ہی اصحاب صفہ نے خود نوں تارک الدنیا کيتا سی بلکہ اوہ ہور اصحاب دی طرح جہاد وچ وی شریک ہويا کردے سن ۔[۲۲] ہور ایہ کہ علم لسانیات دے مطابق، لفظ صفہ توں صوفی مشتق کرنا قواعد دے لحاظ توں غلط اے کہ اُتے بیان کردہ اعراب دے دی رو توں لفظ صفہ توں صُفّی (suffi) مشتق ہوئے گا نا کہ صوفی (soofi یا sufi) مشتق کر ليا جائے[۲۳]
صف الاول
[سودھو]بعض صوفیا دے خیال وچ ایہ لفظ صوفی اصل وچ صف اول دی صف توں ماخوذ اے کہ صوفی تمام ہور انساناں دی نسبت اپنا دل خدا دی جانب کرنے تے اس توں رغبت رکھنے وچ پہلی صف وچ ہُندا اے۔ ایتھے وی ہور متعدد ماخذ دی طرح لسانی قواعد دی پیچیدگی پیش آندی اے کیونجے جے صوفی، صف توں اخذ کيتا گیا ہُندا تاں فیر اس لفظ نوں صَفّی (saffi) ہونا چاہیے سی نا کہ صوفی (sufi) جو مروج اے [۲۴]۔
صوفہ
[سودھو]زمانۂ جاہلیت وچ ’’صوفہ ‘‘ ناں توں اک قوم سی اس قوم دے خانہ کعبہ دے مجاور سن تے جنہاں لوکاں نے انہاں توں مشابہت اختیار کيتی اوہ صوفیہ اکھوائے۔ گو عربی قواعد دی رو توں لفظ ’’صوفہ‘‘ توں ’’صوفی ‘‘ نئيں بلکہ ’’صوفانی‘‘ بندا اے لیکن بعض ماہرین اس اشتقاق نوں درست مندے نيں تے اس سلسلہ وچ ایہ دلیل پیش کردے نيں کہ جے ’’کوفہ‘‘ توں ’’کوفانی‘‘ دی بجائے ’’کوفی‘‘ بن سکدا اے تاں ’’صوفہ‘‘ توں ’’صوفی‘‘ دا اشتقاق وی ممکن اے [۲۱]۔ اس دلیل دے باوجود اس اصل الکلمہ دے خلاف متعدد ہور وجوہات وی بیان کيتی جاندیاں نيں[۲۳]
- قوم صوفہ اک غیر معروف قوم سی جس دی جانب صوفیا دی توجہ مرکوز ہونا یا اس دے ناں توں تشبیہ دا امکان قوی ننيں۔
- جے بالفرض ایہ اصل الکلمہ درست تسلیم کر ليا جائے تاں فیر صوفی دا لفظ خود حضرت محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے صحابۂ اکرام دے زمانے توں موجود ہونا چاہیے سی نا کہ دوسری صدی ہجری (امام قشیری دے مطابق 822ء وچ [۲۴]) سامنے آندا[۹]۔
- اسلام تاں پہلے دے زمانۂ جاہلیت توں انتساب نوں مسلمان اچھی نگاہ توں نئيں دیکھ سکدے سن تے صوفیا دی جانب توں ایسا انتخاب ممکن نظر نئيں آندا۔
سوفیہ
[سودھو]سوفیہ اصل وچ اک یونانی لفظ، sophos توں لیا گیا اے جس دے معنی حکمت تے فارسی متبادلِ تصوف دی اصطلاح دے مطابق عرفان دے ہُندے نيں تے ايسے مناسبت توں تھیو صوفی (theosophy) نوں اردو وچ حکمت یزدانی کہیا جاندا اے۔ اس اصل الکلمہ دا تذکرہ سب توں پہلے البیرونی توں روایت کيتا جاندا اے [۲۳]۔ اسنوں رد کرنے والے محققاں دے نزدیک، ادبی طور اُتے یا فقۂ لسانیات (philology) دے لحاظ توں ایسا ممکن نئيں اے کیونجے انہاں دے مطابق sophos نوں یونانی وچ لکھنے دے لئی لفظ سگما استعمال کيتا جاندا اے تے عربی تراجم دے دوران اس دا متبادل سین آندا اے نا کہ حرف صاد دا آندا ہوئے۔ برخلاف، اوہ محققاں جو تصوف وچ تھیو صوفی تے نو افلاطونیت جداں افکار اُتے توجہ دیندے نيں (مثال دے طور اُتے Rene Guenon المعروف عبدالواحد یحیٰی (1886ء تا 1951ء)) اوہ لفظ صوفی دے لئی sophos دی اصل ابائٹ دے حق وچ علم الاعداد (numerology) دا سہارا لیندے نيں تے انہاں دے مطابق لفظ صوفی وچ موجود اعداد دی تعداد حکمت الٰہیہ دے برابر اے اس لئی صوفی، سوفیہ توں ہی مشتق اے۔[۲۵]
الصّفاء
[سودھو]فقہی امام، احمد بن حنبل دے استاد بشر ابن الحارث (767ء تا 840ء) جنہاں نوں بشر الحافی وی کہیا جاندا اے کہ مطابق؛ صوفی اوہ اے جس دا دل اللہ دی جانب مخلص (صاف) ہو[۲۴]۔ جے لفظ الصفاء نوں اخلاص، پاکیزگی تے صفائی دے معنےآں وچ لے کے ايسے نوں صوفی دی بنیاد یا اصل الکلمہ تسلیم کيتا جائے تاں فیر قواعدی طور اُتے لفظ صوفی دی بجائے صفوی یا صفاوی اخذ ہونا چاہیے سی[۲۳]۔
صوف
[سودھو]لفظ صوف دے معنی اون دے آندے نيں تے گمان غالب اے کہ ایہ لفظ کوئی اٹھويں صدی عیسوی توں دیکھنے وچ آ رہیا اے جدوں ابن سیرین (وفات 729ء) توں روایت کيتا جاندا اے کہ انہاں نے اس لباس دی حضرت عیسیسانچہ:عل دی جانب نسبت توں پہنے اُتے ناپسندیدگی دا اظہار کردے ہوئے اس دا ذکر کيتا[۲۶]۔ ابن خلدون دے مطابق صوف (اون) دے کپڑے پہننے دا رجحان دنیا پرستانہ زندگی دی جانب رغبت دے رد عمل دے طور اُتے ہويا (ویکھو قطعہ؛ ردعملِ دنیا پرستی) جدوں بزرگ تے نیک انساناں نے قیمتی تے ریشمی لباساں دی نسبت سادہ صوف دے لباسنوں ترجیح دینا شروع کی[۲۱]۔
بلا ماخذ
[سودھو]امام قشیری دے مطابق ایہ لفظ 822ء توں دیکھنے وچ آیا تے ایہ اوہ زمانہ سی کہ جدوں دنیا پرستی توں نالاں تے زاہد عبادت گزار کسی متعبر ناں (لقب / شناخت) توں محروم ہوئے چکے سن ؛ یعنی خود محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ تاں سب توں معتبر لقب یا شناخت، لفظ صحابی ہی دا سی فیر انہاں دے بعد والی نسل نے تابعین دی شناخت اختیار کيتی تے انہاں دے بعد دی نسل نے تبع تابعین دے لفظ توں شناخت اختیار کيتی مگر فیر تبع تابعین دے بعد زاہدین تے مخلص عبادت گذاراں تے دنیا توں کنارہ کشی اختیار کرنے والےآں دے لئی ایہ لفظ صوفی اختیار کيتا گیا[۲۴]۔
تفرقِ ظاہریت و باطنیت
[سودھو]اک لفظ جو تصوف وچ بکثرت استعمال ہُندا اے اوہ اے باطنیت (esotericism) دا لفظ تے اسنوں ظاہری زندگی یعنی ظاہریت (exotericism) توں اندرونی زندگی نوں وکھ شناخت دینے دے لئی اختیار کيتا جاندا اے، گو ظاہری زندگی توں ایويں تاں مراد دنیاوی زندگی دی لی جاسکدی اے تے عام انسان اس توں اوہ زندگی لے سکدا اے جو مذہبی زندگی (عبادت دے اوقات) توں علاوہ ہوئے لیکن تصوف وچ اک صوفی دی مراد اس ظاہری زندگی توں اس زندگی دی ہُندی اے جو غیر صوفی بسر کردے نيں۔ جنید (830ء تا 910ء) دے مطابق صوفی، خود دے لئی مرا ہويا تے خدا دے لئی زندہ ہُندا اے [۲۴]۔[۲۷]
صوفیت تے اسلام
[سودھو]صوفیا دے نزدیک اسلامی علوم دی دو قسماں نيں اک ظاہری تے دوسری باطنی[۱۴]۔ ظاہری علوم توں مراد شریعت اے، جو عوام دے لئی اے۔ تے باطنی علم اوہ اے جو انہاں دے کہنے دے مطابق رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنے چند صحابہ حضرت ابوبکر صدیق، حضرت علی تے حضرت ابوذر نوں تعلیم کيتا۔ حضرت ابوبکر توں حضرت سلیمان فارسی تے حضرت علی توں حضرت حسن بصری فیضیاب ہوئے۔ صوفیا دے نزدیک تصوف دے چاردرجے نيں۔
جب تک ایہ تمام درجات اپنے درست مقام اُتے حاصل نہ کیتے جاواں اس وقت تک انسان صوفی نئيں ہوئے سکدا۔ شریعت اسلام دا ظاہر اے تے طریقت اس دا باطن۔ اس دی سادہ سی مثال ایويں دتی جاندی اے کہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے دور وچ وی منافقین مسلماناں دی صفاں وچ شامل سن جو ظاہر وچ تاں ہر اوہ عمل کردے سن جس دے کرنے دا اسلام نے حکم دتا اے جداں کہ نماز روزہ، جہاد وغیرہ مگر دل ہی دل وچ اوہ کافراں دے نال سن تے ایہ گمان کردے سن کہ اسيں انہاں مسلماناں نوں دھوکھا دے رہے نيں۔ مگر نبی صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نوں اللہ دی طرف توں انہاں دے سب حالات معلوم سن تے بعض اوقات تاں اکابر صحابہ دی جانب توں وی انہاں نوں قتل کر دینے تک دا مطالبہ کيتا گیا سی مگر آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں دے جان و مال نوں بالکل ايسے طرح محفوظ رکھیا جداں کہ کسی مسلمان دا رکھیا جاندا اے ایتھے اُتے انہاں دے ظاہر اُتے حکم لگایا گیا اے جو شریعت ہی اے۔ پس جے کوئی شخص ظاہر وچ نماز روزے دی پابندی تے ہور فرائض ادا کردا اے تاں بولی شریعت وچ اسنوں کوئی کافر نئيں کہہ سکدا۔ ہن چونکہ حضور صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نوں انہاں دی حقیقت معلوم سی تے اس بارے وچ سورۃ المنافقین وی اتری جس من انہاں دی نیتاں نوں بے نقاب کر دتا گیا تاں طریقت دے اعتبار توں ایہ لوک کافر نيں تے ہمیشہ جہنمی نيں مگر انہاں دے اس ظاہر کیتی وجہ توں مسلماناں دا کوئی قاضی انہاں نوں کچھ نئيں کہہ سکدا تے کوئی مفتی انہاں دے خلاف فتوی نئيں دے سکدا۔ ایتھے اُتے اہل اللہ تے اولیاء اللہ اپنے باطنی نور توں انہاں دی حقیقت معلوم کر لیندے نيں تے لوکاں نوں انہاں دے شرور توں متنبہ کر دیندے نيں۔
اسلام تے صوفیت
[سودھو]قرآن وچ صوفی یا تصوف و صوفیت ناں دی کوئی اصطلاح نئيں ملدی تے جداں کہ ابتدائیہ وچ مذکور ہويا کہ ایہ تصور اسلام دی اولین نسل وچ موجود ہی نئيں سی تے ابن خلدون دے مطابق کوئی دوسری صدی توں دیکھنے وچ آیا (حوالہ 1) ؛ ابن خلدون دے لفظاں وچ اس توں مراد "خود نوں اللہ دی مکمل سپردگی وچ دینے دی اے " (جو اسلام دا تصور وی اے ) تے ایہ لوک مکمل روحانی پاکیزگی، انسان دی اندرونی کیفیات، وجود دی فطرت تے دنیاوی مسرتاں توں دور ہوئے کے عبادت تے اللہ دی بندگی اُتے زور دیندے سن ۔ جدوں تک ایہ تمام طریقۂ کار حضرت محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دی جانب توں لیائے گئے اللہ دے پیغام دی حدود دے اندر رہندے ہوئے اختیار کیتے جاندے رہیاں اس وقت تک لفظ صوفی تے تصوف دی بجائے انہاں نوں شریعت ہی کہیا جا
سکدا اے کیونجے جدوں سب کچھ قرآن تے سنت دے مطابق ہی اے تاں فیر اسنوں تصوف کیوں کہیا جائے کہ اس دے لئی تاں شریعت دی اصطلاح حضرت محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نیڑے ترین زمانے توں موجود ہی سی۔ لیکن فیر اس وچ اسلام حکومت کیتی وسعت دے نال اسلام تاں پہلے دے ایرانی و یونانی فلسفیانہ خیالات شامل ہونے لگے؛ انسان تے کائنات دا تعلق، اللہ توں قربت، دنیا داری توں کنارہ کشی، انسان دی لاچارگی وغیرہ جداں تصورات شامل ہونے دے بعد صوفیت اپنی شکل اختیار کرنے لگی؛ اس قسم دی روحانی پاکیزگی تے عبادت دے تصور نوں قرآن دی سورت الحدید دی آیت 27 وچ رہبانیت (monasticism) دا ناں دتا گیا اے تے اسنوں خود انسان دی تخلیق کہیا گیا اے [۲۸] تے کہیا گیا اے کہ؛ نئيں فرض کيتا سی اسيں (اللہ) نے اسنوں انہاں پر۔
اردو دے اک مفکر تے شاعر، اقبال نے اسلام وچ تصوف دے تصور نوں اسلام دی زمین اُتے اک بدیسی / اجنبی (alien) تصور قرار دتا اے جو غیر عرب (اسلام دی وسعت دی وجہ توں ) تے (اسلام تاں پہلے دے ) ایرانی عقلیت پسند ماحول وچ پروان چڑھا، اقبال نے ایہ تصوف دے بارے وچ ایہ رائے سید سلیمان ندوی دے ناں تیرہ نومبر 1917ء نوں اپنے اک مکتوب وچ انہاں لفظاں وچ تحریر کيتی۔۔۔۔۔
یہ درست اے کہ اسلام وچ تزکیۂ نفس و روح اُتے زور دتا جاندا اے تے اس تزکیتے نوں حاصل کرنے دے سلسلے وچ صوفیا دی دو قسماں نظر آندیاں نيں اک اوہ کہ جو مکمل طور اُتے خود نوں قرآن تے شریعت دی حدود وچ رکھدے ہوئے ایسا کردے رہے (اور نيں) تے دوسرے اوہ کہ جو غیر مسلم افکار تے فلسفے توں مکدر تصوف اُتے چلدے سن (اور نيں) ؛ یعنی ہمیشہ اک ایسی صوفیت وی موجود رہی اے کہ جو کسی وی طور اسلام نال تعلق نئيں رکھدی تے بوہت سارے صوفیا ایداں دے نيں کہ جو صوفیت دی ریاضتاں توں گذرنے دے بعد اک ایداں دے درجے تک پہنچے جس دے بعد انہاں نے خود نوں اسلام توں جدا کر ليا۔[۲۹]
صوفیا اکرام
[سودھو]اس قطعے وچ معروف صوفیا نوں ترتیب زمانی دے لحاظ توں تحریر کيتا جا رہیا اے ؛ عام تاثر دے برعکس تصوف نوں خصوصیت حاصل اے کہ اس دے صوفیا وچ صرف مسلم صوفیا اکرام ہی نئيں نيں بلکہ ہندمدی، بدھ متی تے ہور ادیان دے غیر مسلم صوفیا اکرام وی شامل نيں۔
مسلم صوفیا اکرام
[سودھو]درج ذیل وچ معروف صوفیا اکرام دی اک مختصر لسٹ بلحاظِ ترتیبِ زمانی دتی جا رہی اے۔ ایہ گل وثوق توں کہنا کہ پہلا صوفی کون سی شاید مشکل اے لیکن متعدد علما دی نظر وچ سب توں پہلے لفظ صوفی نوں ابو ھاشم (وفات : 763ء؟) دے لئی اختیار کيتا گیا تے ابو سفیان الثوری (716ء تا 778ء) دی روایت توں اس گل تذکرہ ابونعیم الحافظ (1038ء؟) تے ابن الجوزی (1114ء تا 1201ء) دیاں لکھتاں وچ آندا اے [۹]۔ ہن رہی گل تصوراتی تے روحانی طور اُتے اسلاف نال تعلق قائم کرنے دی تاں اہل تصوف دے ذرائع (بلکہ غیر مسلم ذرائع تک۔[۳۰]) دے مطابق تاں پہلے صوفی خود حضرت محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نيں تے انہاں دے بعد ایہ تصوف انہاں اہل افراد (مثال دے طور اُتے حضرت علی
) نوں عطا ہويا جو اس دے اہل سن ایويں پیغمبر اسلام توں تصوف دی لڑی نوں شروع کرنے دے بعد اس وچ حضرت سلمان فارسی
، حضرت اویس قرنی
تے فیر حضرت جعفر الصادق
دے ناں وی شامل کیتے جاندے نيں[۳۱]
مسلم صوفیا، بلحاظ ترتیبِ زمانی۔ | |
|
|
مذکورہ بالا لسٹ وچ شامل صوفیا دے نظریات دے لئی انہاں دے مخصوص صفحات موجود نيں۔
غیر مسلم صوفیا اکرام
[سودھو]غیر مسلم صوفیا اکرام انہاں صوفیا اکرام نوں کہیا جاندا اے کہ جنہاں نے خود نوں ناصرف ایہ کہ تصوف بلکہ تصوف دے کسی خاص سلسلے (جداں نقشبندی وغیرہ) توں جوڑنے دے باوجود کدی قبولیت اسلام دا اعلان نئيں کيتا۔ مسلمان، غیر مسلم صوفی دی اصطلاح نوں جو وی ناں داں حقیقت ایہ اے کہ غیر مسلم دنیا وچ ایہ غیر مسلم صوفی ہی اکھوائے جاندے نيں[۳۲]۔
غیر مسلم صوفیا، بلحاظ ترتیبِ زمانی۔ | |
|
|
برصغیر تے صوفیا اکرام
[سودھو]برصغیر پاک و ہند وچ اشاعت اسلام دے لئی صوفیا اکرام دا کردار وی بہت اہم تسلیم کيتا جاندا اے۔ محمد بن قاسم دے سندھ نوں فتح کرنے تے محمود غزنوی دے ہندوستان اُتے حملےآں دے نال ہی بزرگان دین تے صوفیا اکرام دی آمد دا سلسلہ شروع ہوئے گیا سی۔ جنہاں وچ میر سید علی ہمدانی،حضرت سید عون قطب شاہ علوی البغدادی،عبداللہ شاہ غازی، داتا گنج بخش ہجویری، ضیغم الدین محمد رزاق علی گیلانی، شاہ رکن عالم، خواجہ معین الدین چشتی، سلطان سخی سرور، خواجہ قطب الدین بختیار کاکی، بابا فرید گنج شکر، مخدوم علاؤ الدین صابر، شیخ نظام الدین اولیاء، شیخ بہاؤ الدین زکریا ملتانی دے علاوہ ہور بے شمار ہستیاں شامل نيں۔ انہاں صوفیا دے حسن اخلاق تے تبلیغ دین دے نتیجے وچ لکھاں دی تعداد وچ لوکاں نے اسلام قبول کيتا۔ انہاں دے علاوہ سلیم چشتی، شیخ محمد غوث گوالیاری، مخدوم عبد القادر ثانی، شیخ داؤد کرمانی، شاہ انوالمعالی، ملاشاہ گادری، حضرت خواجہ باقی باللہ، حضرت میاں میر، حضرت مجددالف ثانی تے شاہ ولی اللہ دے ناں وی اسلام دی اشاعت دے سلسلے وچ قابل ذکر نيں۔
کتاباں تصوف
[سودھو]- امام قشیری دا رسالہ قشیریہ
- شيخ عبدالقادر جيلانی دی فتوح الغیب تے فتح الربانی
- داتا گنج بخش دی کتاب کشف المحجوب
- شیخ شہاب الدین سہروردی دی عوارف المعارف
- امام غزالی دی احیاء العلوم، کیمیائے سعادت تے منہاج العابدین
- ابن عربی دی فصوص الحكم تے فتوحات مکیہ
- ڈاکٹر محمد طاہرالقادری دی حقیقت تصوف ، سلوک و تصوف دا عملی دستور، حسن اخلاق، حسن اعمال، تذکرے و صحبتاں
کائناتی تصوف
[سودھو]کائناتی تصوف (universal sufism) نوں اک ایسا شعبۂ فلسفۂ دماغِ انسانی و نفسانی کہیا جاسکدا اے کہ جو مذہب اسلام دی تعلیمات نوں انسانی خواہشات و تخیلات دے مطابق ڈھال کر اسلام نوں اسلام نال نفرت کرنے والے اذہان دے لئی قابل قبول بنائے تے ظاہر اے کہ ایہ تصور غیر مسلم افراد دے لئی زیادہ کشش رکھدا اے [۳۳] تے اسلام دے خمیر توں اٹھنے والے اسلام توں متنفر لوک (مثال دے طور اُتے ادریس شاہ وغیرہ جداں صوفیا اکرامسانچہ:رح) دے لئی اپنے گرد اک جم غفیر لگانے دا نہایت آسان طریقہ فراہم کردا اے۔ تصوف دی اس عالمی شاخ توں منسلک افراد دے لئی تصوف، اسلام اُتے تقدمِ زمانی دا حامل اے تے اسلام توں پہلے توں وجود رکھدا اے یعنی اسلام دی حیثیت ثانوی اے تے جدوں اسلام ثانوی ٹھہرا تاں فیر نہ تاں تصوف نوں قرآن دی ضرورت باقی اے تے نہ محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کيتی۔
مشہور صوفی شاعر
[سودھو]
|
تناسخ و تصوف
[سودھو]اہتجار یا آواگون (اور بعض اوقات تناسخ (reincarnation) یا حول) دے نظریات صوفیا دی تعلیمات وچ ملدے نيں[۳۴]۔[۳۵] ایہ گل وی بیان کيتی جاندی اے کہ ایہ جس طرح تمام اسلامِ راسخ اُتے قائم علما اکرام، تناسخ تے اہتجار و حلول جداں نظریات دی یکسر تردید کردے نيں ايسے طرح حقیقی تصوف دی تعلیمات اُتے چلنے والے صوفی وی انہاں نظریات نوں نئيں تسلیم کردے۔[۳۶] لیکن عمومی طور اُتے ایہ تاثر (بطور خاص مغرب وچ ) پایا جاندا اے کہ صوفیا اس نظریے دے قائل نيں تے انہاں دیاں تحریراں وچ اس دی موجودگی واضح طور اُتے دیکھی جاسکدی اے جس توں گھٹ توں گھٹ صوفیا دی طرح باطنیت (esotericism) وچ مہارت نہ رکھنے والا اک عام مسلمان وی لازمی طور اُتے دھوکھا کھا جائے گا، تصوف وچ تناسخ و ہندو، آواگون جداں نظریات دی موجودگی دا واضح ثبوت سری لنکا دے اک صوفی باوا محی الدین دے اقتباست توں لگایا جاسکدا اے [۳۷] گو جداں کہ اُتے بیان ہويا کہ بعد وچ انہاں دے کسی مرید نے ہر ممکن کوشش کيتی کہ باوا محی الدین دی واضح طور اُتے آواگون دے نظریے نوں تسلیم کرنے والی تحریر وچ باطنیت دا سہارا لے کے اس دی حقیقت نوں چھپا سکن لیکن ایسا ہوئے نئيں سکیا۔ آن لائن روابط تبدیل ہوسکدے نيں اس لئی ایسی صورت حال وچ پیچیدگی توں بچنے دی خاطر چند اقتباست مع ترجمہ درج نيں۔
” | یہ انسانی پیدائش اے، جس وچ اسيں الہامی تجزیاتی عقل رکھدے نيں، شعور دی چھیويں حس۔ ایہ عقل سانوں صحیح تے غلط دے وچکار تفریق دے قابل بناندی اے ۔۔۔ جے اک انسانی زندگی ختم ہوئے جائے تے دوبارہ پیدا ہو، خواہ صرف اک بار، تاں اس دی قدر (و قیمت) کمتر ہوئے جاندی اے۔ چھیويں حس تے صحیح تے غلط وچ تمیز دی صلاحیت گھٹ جاندی اے، تے اگلی بار دی پیدائش اُتے شعور دی (صرف) پنج حساں ملدی نيں۔ This is the human birth, in which we have divine analytic wisdom., the sixth state of consciousness. This wisdom enables us to discriminate between what is right and what is wrong . . . If a human life dies and is reborn, even once, its value decreases. The sixth level of consciousness and the ability to discriminate is reduced, and in the next birth one will have five levels of consciousness |
“ |
تجاوز و فتاویٰ
[سودھو]تصوف دا ظاہر وی ویلہ لنگھن دے نال نال نت نويں اختراعات تے فلسفیاں دے افکار مبالغانہ توں سیراب ہوکے طرح طرح دی شکلاں وچ تبدیل ہُندا رہیا مگر انہاں لوکاں دا تصوف توں کوئی لینا دینا نئيں تے انہاں دی مثال ایسی ہی اے جداں کہ قرآن مجید وچ فرمایا گیا کہ کیہ تسيں نے ناچ گانا تے تالیاں بجانا ہی اپنا مذیب بنا رکھیا اے۔ انہاں وچ اوہ وی نيں جو ڈھول ڈبے بجانے تے جھومنے تے ناچنے توں وی گریز نئيں کردے تے اپنے آپ نوں پہنچے ہوئے تصور کردے نيں ایہ شیطان تک ہی پہنچے نيں تے شیطان ہی انہاں اُتے وجی کردا اے جس نوں ایہ تحلی حق سمجھدے نيں۔
تصوف دی اس موجودہ بگڑی ہوئی شکل توں دے بارے وچ اسلام دے علما اکرام نے منتبہ کيتا اے کہ تصوف دی اس حد توں تجاوز کردہ بگڑی ہوئی شکل توں دور رہیا جائے۔ Islamweb دے مرکز فتویٰ توں جاری کيتا جانے والا اک آن لائن فتویٰ توں چند سطور (وضاحتی عبارت دے نال) درج ذیل نيں۔ اصل عبارت دے لئی متعلقہ موقع ویکھو۔۔[۳۸]
- ابتدا وچ صوفیا دا خطاب انہاں لوکاں نوں دتا جاندا سی کہ جو خود نوں اللہ دی عبادت وچ مصروف رکھدے سن تے زاہداں دی سی زندگی بسر کيتا کردے سن ۔[۳۹][۴۰]
- بعد وچ صوفیت (عام طور اُتے تصوف دے متبادل ادا کيتا جاندا اے ) وچ متدد بدعتاں تے مبالغات حلول کر گئے تے فلسفیاں دے کئی ممنوع تفکرات نے اس وچ جگہ بنالی، جداں وحدت الوجود، باطنیت (esotericism) تے لادینی (atheism) (ممکن اے کہ اس فتوی وچ atheism دھریت یا انحراف دے معنےآں وچ آیا ہو) جنہاں دے بعد ایہ خیال وی پایا جاندا اے کہ انہاں توں گذرنے دے بعد اک حد اوہ آندی اے کہ جدوں اوہ شخص اسلام دی پیروی توں وی آزاد ہوجاندا اے ؛ ارشاد الملوک (مولانا عاشق الہی مراٹھی) دے مطابق ذکر دے لئی شرائط وچوں اک، ذکر نوں شیخ توں حاصل کرنا اے بالکل ایداں دے ہی جداں صحابہ اپنا ذکر رسول اللہ (ص) توں لیا کردے سن [۱۵]۔
کاذب تصوف
[سودھو]گویا کہ ابتدائیییییی تصوف اسلام دی اصل روح توں نیڑے تر اے تے اس وچ بہت ساریاں قابل ذکر شخصیتاں دے ناں آندے نيں جنہاں نے اسلام دی تبلیغ وچ نہایت گراں قدر خدمات انجام دتیاں جداں امام غزالی رح تے معین الدین چشتی رح وغیرہ۔ مگر وقت دے نال نال صوفیا اکرام نوں دتی جانے والی عزت و مقام توں متاثر ہوکے کاذب صوفیا وی نمودار ہُندے رہے تے تصوف نے بوہت سارے مفاد پرست افراد نوں وی اپنی جانب راغب کر ليا[۴۱] جنہاں نے درویشی تے صوفیت دے ناں دا استحصال کيتا تے اس دا تصور مکدر کرنے وچ کردار ادا کيتا۔ انہاں دی وجہ توں ناصرف ایہ کہ تصوف وچ مختلف مسلم و غیر مسلم فلسفیاں دے خیالات دی آمیزش ہُندتی گئی بلکہ بوہت سارے افکار ہور مذاہب توں وی شامل ہوئے گئے۔
داتا گنج بخش ؛ منصور بن حلاج تے ابوسلمان دے اسلام منافی تصوف دے بارے وچ لکھدے نيں۔
” | وچ نئيں جاندا فارسی کون اے تے ابوسلمان کون تے انہاں نے کیہ کيتا تے کیہ کہیا۔ لیکن جو شخص تحقیق تے توحید دے خلاف چلدا اے، اسنوں دین وچ کچھ نصیب نئيں ہُندا تے جدوں دین جو اصل اے مضبوط نا ہوئے تاں تصوف جو اس دی شاخ اے کس طرح مفید ہوئے سکدا اے [۴۲]۔ | “ |
اسلام دا پھیلاؤ تے تصوف
[سودھو]اسلامی افکار نوں ہور مذاہب دے لوک تک پہنچانے دا پرامن طریقہ اختیار کرنے دی وجہ توں صوفیا نے اسلام دی اشاعت وچ اہم کردار ادا کيتا ؛ گو ایہ تے گل اے کہ حقیقتاً ہور مذاہب اُتے اثر انداز ہونے دے نال نال، تصوف وچ وی انہاں ہور مذاہب دے افکار شامل کے دے اسنوں اسلام دا ناں دتے جانے تے قرآن دی پوشیدہ معلومات کہے جانے دی روش اختیار کيتی جاندی رہی۔ نظام الدین اولیاء دے ہندو یوگیاں توں مکالمات توں ایہ گل واضح ہُندی اے کہ اوہ ہندوواں دے شوا تے شاکتی نظریات توں متاثر سن ۔[۴۳] البیرونی نے وی اس گل دا تذکرہ کيتا اے کہ سانکھیہ یوگا فلسفے تے ہندوستان دے صوفی نظریات وچ مماثلت پائی جاندی اے۔ اس طرح اوہ ہندو، بدھ تے ہور مذاہب دے افراد انہاں صوفیا اکرام دی جانب رجوع کرنے وچ سکون محسوس کردے سن جو اپنے مذاہب وچ موجود ذات پات دے نظام توں متنفر ہوئے چکے سن تے ایويں انہاں لوک نوں اسلامی افکار توں آشنا کرنے وچ سہولت رہندی تھی؛ تصوف توں منسلک افراد دا اسلامی نظریات نوں پھیلانے دا سلسلہ اس قدر وسیع تے اہمیت اختیار کر گیا سی کہ عبد القادر جیلانی جداں جلیل القدر مسلم علما اکرام نے اسلام تے تصوف دے وچکار آنے والی خلیج نوں عبور کرنے تے تصوف نوں اسلام توں واپس نیڑے لیانے دی جد و جہد وی دی [۴۴]
بلا جواب، سوال
[سودھو]تمام تر تصوف توں متعلق کتاباں و موقع ہائے آن لائن وچ کِسے نا کسی لفظاں وچ اک گل دا تذکرہ لازمی شامل ہُندا اے (حوالہ دے لئی حوالے دی لسٹ وچ شامل کسی وی حوالے توں رجوع کيتا جاسکدا اے ) تے اوہ ایہ اے کہ تصوف، شریعت توں وکھ نئيں اے ؛ یا ایہ کہ تصوف، شریعت دے بغیر تصور نئيں کيتا جاسکدا ؛ یا ایہ کہ تصوف دراصل روح دی پاکیزگی دا ناں اے ؛ یا ایہ کہ تصوف، دل وچ آنے والی برائیاں توں دل نوں پاک کرنے دا ناں اے ؛ یا ایہ کہ تصوف دل نوں خوبصورت (احسان / پاک) بنانے دا طریقہ اے۔ ایتھے اک سوال ایہ ذہن وچ ابھردا اے کيتا مذکورہ بالا تمام گلاں اسلامی تعلیمات نئيں؟ فیر آخر اس تمام تر طریقۂ کار نوں اسلام یا شریعت دی بجائے تصوف دا ناں دینے دتی کیہ وجہ اے ؟ ہن تک مختلف کتاباں و ذرائع توں اس گل دا جواب تلاش کرنے دی کوشش کيتی جاچکی اے لیکن تمام جگہ ہی گل شریعت توں اقرار تے تصوف نوں شریعت دے مطابق ثابت کرنے اُتے ہی ختم ہوئے جاندی اے۔ اس مضمون دا ایہ آخری قطعہ حالے کسی ایداں دے عالم دا منتظر اے کہ جو اس گل دا جواب فراہم کرسکے کہ جدوں جھوٹھے تصوف دی موجودگی تے اس دی معاشرتی برائیاں خود تصوف توں قربت رکھنے والے تسلیم کردے نيں تے انہاں دے مطابق سچی تصوف اصل وچ شریعت ہی اے تاں فیر آخر اوہ کیہڑی گل اے جس اُتے تصوف قائم اے ؟ جے تصوف، شریعت ہی اے تاں فیر اس دا وکھ توں ناں کیوں؟ تے جے کوئی چیز تصوف وچ ایسی اے جو شریعت تے قرآن توں وکھ اے یعنی جس دی وجہ توں اسنوں اک وکھ ناں (تصوف) نہ دتا جائے تاں گل واضح نہ ہوئے گی تاں فیر ظاہر اے کہ تصوف وچ کچھ اوہ وی شامل اے جو اسلام ننيں۔
جواب:صوفیت دی بنیاد اس باطنی علم اُتے اے جو نوں ایہ باطنی کہندے نيں مگر منصور حلاج تے بلھے شاہ جداں صوفیاں نے اسنوں کئی بار طشت از بام کر کے ساری دنیا دے سامنے ثابت کر دتا اے کہ صوفیت دا دراصل اسلام توں دور دا وی تعلق ننيں۔ بلکہ ایہ فارسی نظریہ حلول تے ہندو آواگون، تناسخ دا قائل اے۔ جداں بلھے شاہ کہندا اے۔ گل سمجھ لئی تے رولا کيتی۔ اے رام رحیم تے مولا کيتی۔ ايسے وجہ توں صوفی تے بھگت زیادہ تر فارس تے ہندوستان دے علاقےآں وچ ہی پیدا ہوئے۔ عرب وچ انہاں دا کوئی ناں ننيں۔ ہندوستان وچ سکھ مذہب دے بانی وی صوفی نيں۔ سکھاں دی روحانی کتاب گرنتھ گرو صاحب لکھنے والےآں وچ 10 سکھ، چند ہندو بھگت تے 15 مسلمان کہلانے والے صوفیا شامل نيں۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ جے صوفیت اسلام اے تاں اس کتاب دے مننے والے تے اسنوں مقدس جاننے والے اپنے آپ نوں مسلمان کیوں نئيں کہندے۔؟؟؟
دوسری گل اسلام دی بنیاد توحید اُتے اے۔ یعنی خالق سب اک اے باقی ساری مخلوق ايسے دی محتاج اے تے اس دے حضور شاہ و گدا، آقا و غلام سب اک ہی صف وچ کھڑے ہُندے نيں۔ اسلام دے ايسے عقیدہ توں نظریہ مساوات، اخوت تے بھائی چارہ جنم لیندا اے۔ جس توں متاثر ہوکے ہندوستان وچ برہمن دے خود ساختہ تے ذات پات، اونچ نیچ تے چھوت چھات اُتے مبنی استحصالی نظام دے ستائے ہوئے عام ہندو جوق در جوق اسلام دے دائرہ وچ داخل ہونا شروع ہوئے۔ جنہاں نوں روکنے دے لئی برہمن نے اک چال چلی تے ظالم و جابر برہمن توں بے ضر تے پرامن بھگت بن دے انہاں شودراں تے ویشاں نوں وی گلے لگانا شروع کيتاجنہاں دا چھو لینا وی انہاں برہمناں نوں گوارا نہ سی۔ اسلام دی آمد توں ایہ برہمن خود نوں ایشور دا روپ کہندے سن تے اپنے آپ نوں اعلیٰ ذات منواندے سن مگر اسلام دی اشاعت توں برہمن سامراج نوں ختم ہُندا دیکھ کے برہمناں نے بھگت دا لبادہ اوڑھ لیا تے عام ہندوواں نوں وی ایشور دا روپ دس دے انہاں نوں عزت دینا شروع کيتی۔ ایہ ابلیسی حربہ عام ہندوواں نوں اسلام دی طرف جانے توں روکنے دے لئی اِنّی شدت دے نال استعمال کيتا گیا کہ پورے ہندوستان وچ بھگت تحریک چلائی گئی۔ ہندوستان وچ بحث مباحثے دا دور عروج اُتے پہنچ گیا تے جس دے نتیجے وچ مغل بادشاہ جلال الدین اکبر نے بدنام زمامہ دین اکبری ایجاد کيتا۔ ایہی دور ہندوستان وچ صوفی ازم دے عروج دا دور اے تے ايسے دور وچ سکھ مذہب وی پروان چڑھیا۔ گرو گرنتھ لکھی گئی۔ تے ایداں دے صوفی پیدا ہوئے جو ہندو، سکھاں تے مسلماناں وچ یکساں طور اُتے مقبول سن مگر نہ تاں انہاں نے خود نوں کدی مسلمان کہیا تے نہ ہی اپنے چیلاں نوں مسلمان ہونے دتا۔ جداں گرو نانک جی وغیرہ۔ نتیجہ ایہ نکلیا دے ہندوستان وچ صوفی ازم عام انساناں نوں اسلام دی بنیاد عقیدہ توحید توں دور کرکے انہاں نوں گمراہ کيتا۔ دین اکبری ورگی خرافات دے نتیجے وچ قادیانی، احمدی ،جداں درجناں نويں فرقے وجود وچ آئے۔ مسلماناں وچ وی شرک تے بدعات پھیلاں۔ جنہاں دے خلاف مجدد الف ثانی، شاولی اللہ جداں سچے مسلماناں نے تحریک چلائی تے اسلام وچوں ہندو اثرات تے رسوم ورواج خارج کرکے مسلماناں دا علٰیحدہ قومی تشخص از سرنو بحال کيتا۔
صوفیت دی بنیاد اس باطنی علم اُتے اے جو نوں ایہ باطنی کہندے نيں مگر منصور حلاج تے بلھے شاہ جداں صوفیاں نے اسنوں کئی بار طشت از بام کر کے ساری دنیا دے سامنے ثابت کر دتا اے کہ صوفیت دا دراصل اسلام توں دور دا وی تعلق ننيں۔ بلکہ ایہ فارسی نظریہ حلول تے ہندو آواگون، تناسخ دا قائل اے۔ جداں بلھے شاہ کہندا اے۔ گل سمجھ لئی تے رولا کيتی۔ اے رام رحیم تے مولا کيتی۔ ايسے وجہ توں صوفی تے بھگت زیادہ تر فارس تے ہندوستان دے علاقےآں وچ ہی پیدا ہوئے۔ عرب وچ انہاں دا کوئی ناں ننيں۔ ہندوستان وچ سکھ مذہب دے بانی وی صوفی نيں۔ سکھاں دی روحانی کتاب گرنتھ گرو صاحب لکھنے والےآں وچ 10 سکھ، چند ہندو بھگت تے 15 مسلمان کہلانے والے صوفیا شامل نيں۔ سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ جے صوفیت اسلام اے تاں اس کتاب دے مننے والے تے اسنوں مقدس جاننے والے اپنے آپ نوں مسلمان کیوں نئيں کہندے۔؟؟؟
دوسری گل اسلام دی بنیاد توحید اُتے اے۔ یعنی خالق سب اک اے باقی ساری مخلوق ايسے دی محتاج اے تے اس دے حضور شاہ و گدا، آقا و غلام سب اک ہی صف وچ کھڑے ہُندے نيں۔ اسلام دے ايسے عقیدہ توں نظریہ مساوات، اخوت تے بھائی چارہ جنم لیندا اے۔ جس توں متاثر ہوکے ہندوستان وچ برہمن دے خود ساختہ تے ذات پات، اونچ نیچ تے چھوت چھات اُتے مبنی استحصالی نظام دے ستائے ہوئے عام ہندو جوق در جوق اسلام دے دائرہ وچ داخل ہونا شروع ہوئے۔ جنہاں نوں روکنے دے لئی برہمن نے اک چال چلی تے ظالم و جابر برہمن توں بے ضر تے پرامن بھگت بن دے انہاں شودراں تے ویشاں نوں وی گلے لگانا شروع کيتاجنہاں دا چھو لینا وی انہاں برہمناں نوں گوارا نہ سی۔ اسلام دی آمد توں ایہ برہمن خود نوں ایشور دا روپ کہندے سن تے اپنے آپ نوں اعلیٰ ذات منواندے سن مگر اسلام دی اشاعت توں برہمن سامراج نوں ختم ہُندا دیکھ کے برہمناں نے بھگت دا لبادہ اوڑھ لیا تے عام ہندوواں نوں وی ایشور دا روپ دس دے انہاں نوں عزت دینا شروع کيتی۔ ایہ ابلیسی حربہ عام ہندوواں نوں اسلام دی طرف جانے توں روکنے دے لئی اِنّی شدت دے نال استعمال کيتا گیا کہ پورے ہندوستان وچ بھگت تحریک چلائی گئی۔ ہندوستان وچ بحث مباحثے دا دور عروج اُتے پہنچ گیا تے جس دے نتیجے وچ مغل بادشاہ جلال الدین اکبر نے بدنام زمانہ دین اکبری ایجاد کيتا۔ ایہی دور ہندوستان وچ صوفی ازم دے عروج دا دور اے تے ايسے دور وچ سکھ مذہب وی پروان چڑھیا۔ گرو گرنتھ لکھی گئی۔ تے ایداں دے صوفی پیدا ہوئے جو ہندو، سکھاں تے مسلماناں وچ یکساں طور اُتے مقبول سن مگر نہ تاں انہاں نے خود نوں کدی مسلمان کہیا تے نہ ہی اپنے چیلاں نوں مسلمان ہونے دتا۔ جداں گرو نانک جی وغیرہ۔ نتیجہ ایہ نکلیا دے ہندوستان وچ صوفی ازم عام انساناں نوں اسلام دی بنیاد عقیدہ توحید توں دور کرکے انہاں نوں گمراہ کيتا۔ دین اکبری ورگی خرافات دے نتیجے وچ قادیانی، احمدی ،جداں درجناں نويں فرقے وجود وچ آئے۔ مسلماناں وچ وی شرک تے بدعات پھیلاں۔ جنہاں دے خلاف مجدد الف ثانی، شاہ ولی اللہ جداں سچے مسلماناں نے تحریک چلائی تے اسلام وچوں ہندو اثرات تے رسوم ورواج خارج کرکے مسلماناں دا علٰیحدہ قومی تشخص از سرنو بحال کيتا ۔۔
تصوف پرچند اعتراضات دے جوابات:مشہور حدیث، حدیث ِجبرائیل وچ دین دے شعبے دسے گئے نيں۔ جس وچ پہلا شعبہ عقائد، دوسرا اعمال تے تیسرا احسان اے۔ ایہ تِناں چیزاں آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے صحابہ دے دور وچ وی موجود سن۔ لیکن بعد وچ علومِ عقائد دے ماہرین دا ناں متکلمین، اعمال دے طریقہء کار دے ماہرین دا ناں فقہا تے اور احسان دے فن نوں تصوف کہیا جانے لگا۔ لیکن ناں جو وی رکھ لیا جائے ،سانوں تاں کم توں غرض ہونی چاہیے۔ تے تصوف کاکم خلوصِ دل دے نال شریعت اُتے عمل کرانا اے۔ تصوف دا ایہ مقصد شروع توں ہی ایہی رہیا اے تے آئندہ وی ایہی رہے گا چاہے اس دا ناں جو وی رکھ لیا جائے۔ ہاں اک گل جو تصوف وچ تغیر پزیر اے اسنوں ذرائع تصوف کہندے نيں۔ وقت دے نال نال ،صوفیا اصلی مقصد دے حصول دے لئی اپنے طریقے تبدیل کردے رہندے نيں تے ایہ گل وی خلافِ شریعت نئيں ،کیونجے شریعت وچ مقاصد اُتے جمود اے نہ کہ ذرائع پر۔ تمام وڈے فقہا، حضرت امام ابو حنیفہ رح، حضرت امام شافعی رح، امام حنبل رح تے امام مالک رح ائمہ فقہ ہونے دے نال، صوفیا وی سن ۔ مجدد الف ثانی تے شاولی اللہ رح وی صوفی سن ۔ ہور تفصیلات تے اعتراضات و سوالات دے جوابات، اس ویب سائٹ اُتے دیکھے جا سکدے نيں۔
(www.tazkia.org)
تصوف دے مشہور سلاسل
[سودھو]تصوف دے مشہور سلاسل مندرجہ ذیل نيں :[۴۵]
حوالے
[سودھو]جتھے تک ممکن ہوئے سکیا، آن لائن (online) حوالے نوں ترجیح دتی گئی اے۔ موضوع اُتے تمام مسلم و غیر مسلم، تفرقاندی و طبقاتی پہلوآں نوں سامنے لیانے دی خاطر حوالے اُتے کوئی دینی و لادینی، اسلامی و غیر اسلامی یا تفرقاندی پابندی نئيں ؛ ماسوائے کہ (اپنے مقام پر) مصدقہ ہون۔ آن لائن تھاںواں تبدیل وی ہوسکدے نيں اس لئی مضامین دے عنوانات انگریزی ہی وچ دتے جا رہے نيں۔ کسی حوالے اُتے اعتراض ہوئے تاں تبادلۂ خیال اُتے بیان کیجئے۔
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ ۲.۰ ۲.۱ صوفیاں دی جانب توں اکثر استعمال کیتی جانے والی لفظ احسان دے بارے وچ حدیث
- ↑ Mysticism in Islam: In short, Muslim scholars who focused their energies on understanding the normative guidelines for the body came to be known as jurists, and those who held that the most important task was to train the mind in achieving correct understanding came to be divided into three main schools of thought--theology, philosophy, and Sufism. This leaves us with the third domain of human existence, the spirit. Most Muslims who devoted their major efforts to developing the spiritual dimensions of the human person came to be known as Sufis (آن لائن مضمون)
- ↑ Tasawwuf – the distorted image انٹراسلام . آرگ نامی موقع
- ↑ Louis Massignon, Essai sur les origines du lexique technique de la mystique musulmane ISBN 2-204-06253-7 کتاب دا اک دستیابی موقع
- ↑ ۶.۰ ۶.۱ The Oxford Encyclopedia of the Islamic World: Sufism by Kazuo Ohtsuka آن لائن مضمون Archived 2010-06-03 at the وے بیک مشین
- ↑ Mysticism in Islam; William C. Chittick موقع آن لائن Archived 2008-05-18 at the وے بیک مشین
- ↑ words of ecstasy in sufism by carl w. ernst
- ↑ ۹.۰ ۹.۱ ۹.۲ الف: ابونعیم الحافظ ؛ حلیۃ الاولياء ب: ابن الجوزی ؛ صفۃ الصفوۃ (اک آن لائن موقع) Archived 2009-03-02 at the وے بیک مشین
- ↑ ۱۰.۰ ۱۰.۱ Encyclopedia Britannica صوفیت اُتے مقالہ
- ↑ Sufis and Sufism: some reflections. edited by Neeru Misra. New Delhi اک کتاباں دستیابی موقع Archived 2011-08-12 at the وے بیک مشین
- ↑ ۱۲.۰ ۱۲.۱ The Place of Tasawwuf in Traditional Islam نوح حا ميم كيلير دا مقالہ Archived 2020-10-09 at the وے بیک مشین
- ↑ What Is Tasawwuf تصوف . آرگ نامی موقع Archived 2009-03-02 at the وے بیک مشین
- ↑ ۱۴.۰ ۱۴.۱ Shariat and Tasawwuf by Maseehullah Khan مجلس . نیٹ نامی موقع پر
- ↑ ۱۵.۰ ۱۵.۱ The Jamaa'at Tableegh and the Deobandis; Chapter 1.6 احیاء . آرگ نامی موقع Archived 2009-03-08 at the وے بیک مشین
- ↑ Ahmad Raza as a devout Sufi مدنی پروپیگیشن . آرگ نامی موقع Archived 2009-04-27 at the وے بیک مشین
- ↑ Mawlana Jalaluddin Rumi انگریزی تے فارسی Archived 2009-04-01 at the وے بیک مشین
- ↑ The Necessity of a Measure of Proper Sufi education شيخ يوسف القرضاوی Archived 2010-03-04 at the وے بیک مشین
- ↑ Islamic Gnosis ('Irfan) and Wisdom (Hikmat) اہل بیت ڈیجیٹل اسلامک لائبریری
- ↑ Theoretical Gnosis and Doctrinal Sufism and Their Significance Today آن لائن مقالہ
- ↑ ۲۱.۰ ۲۱.۱ ۲۱.۲ اردو ویکیپیڈیا اُتے ہی اک مضمون تصوف لغوی مباحث، (گو مضمون اصلاح طلب اے )
- ↑ اصحابِ صُفّہ تے تصوف دی حقیقت از امام ابن تیمیہ ؛ ترجمہ عبد الرزاق ملیح آبادی : المکتبۃ السلفیۃ۔ شیش محل روڈ لاہور
- ↑ ۲۳.۰ ۲۳.۱ ۲۳.۲ ۲۳.۳ Sufism, Origin and Development by Dr. Saleh As-Saleh (آن لائن، پی ڈی ایف فائل)
- ↑ ۲۴.۰ ۲۴.۱ ۲۴.۲ ۲۴.۳ ۲۴.۴ The quranic sufism by mir valiuddin
- ↑ Islamic Esotérime and Taoism, Rene Guenon, p. 21 (موقع آن لائن)
- ↑ خواجہ معین الدین چشتی توں متعلق اک موقع آن لائن اُتے تصوف دی تریخ Archived 2009-02-26 at the وے بیک مشین
- ↑ islamicity forum اُتے مضمون
- ↑ اک آن لائن قرآن اردو ترجمے دے نال۔
- ↑ Al-Ghazali as sufi (پی ڈی ایف فائل)
- ↑ Sufism: The Esoteric Side Of Islam ہندو دیوتائی فعالیت (پیکر) ادی شکتی نامی موقع Archived 2003-03-06 at the وے بیک مشین
- ↑ Mystical Dimensions of Islam by Annemarie Schimmel: The Univ of North Carolina Press (آن لائن موقع)
- ↑ Sufism -- Sufis -- Sufi Orders at The University of Georgia موقع آن لائن
- ↑ Thelemapedia آن لائن ربط
- ↑ What is sufism (آن لائن مضمون)
- ↑ Volume VIIIa – Sufi Teachings: Karma and Reincarnation (آن لائن مضمون)
- ↑ Is Reincarnation Compatible With Islam (آن لائن مضمون) Archived 2020-10-13 at the وے بیک مشین
- ↑ A Sufi View of Spiritual Rebirth (آن لائن مضمون)
- ↑ Fatwa Title: Muslims and other groups, Fatwa No. 82721 اسلام ویب نامی موقع
- ↑ Mohammedan Confraternities at Catholic Encyclopedia اسلام دی تریخ تے ابتدائی تصوف دا ذکر
- ↑ Sufism: The Columbia Encyclopedia آن لائن موقع
- ↑ Introduction to Sufism by Dr. Qadeer Shah Baig تصوف ؛ اک اسماعیلی موقع
- ↑ آب کوثر: شیخ محمد اکرام ؛ ادارۃ سبھیاچار اسلامیہ لاہور آن لائن کتاب
- ↑ Sikhism origin and development by Dalbir singh dhillon
- ↑ The spread of islam: the contributing factors by Abu al fazal izzati, A. ezzati
- ↑ مشہور روحانی سلاسل
|