Маслина
Maslina Vremenski raspon: Kasni pleistocen do danas,
| |
---|---|
Olea europaea u blizini Mrtvog mora, Jordan | |
Naučna klasifikacija | |
Carstvo: | Plantae |
Kladus: | Tracheophytes |
Kladus: | Angiospermae |
Kladus: | Eudicotidae |
Kladus: | Asterids |
Red: | Lamiales |
Porodica: | Oleaceae |
Rod: | Olea |
Vrsta: | O. europaea
|
Binomno ime | |
Olea europaea | |
Mapa distribucije |
Maslina, maslinka, maslica, uljica, uljenika ili oliva (lat. Olea europaea) je vrsta niskog drveta koja potiče iz istočnog Mediterana i pripada istoimenoj familiji (Oleaceae). Ova vrsta se gaji u svim zemljama Mediterana, kao i u Australiji, Novom Zelandu, Severnoj i Južnoj Americi i Južnoj Africi.[2][3]
Opis biljke
[uredi | uredi izvor]Zimzeleno drvo koje raste u Sredozemlju, Aziji i Africi, gde se ulje, koje se dobija preradom plodova ove biljke, smatra simbolom mediteranskog načina ishrane. Istovremeno je i simbol mira, plodnosti, izobilja i dugovečnosti. Listovi su eliptični, duguljasti, kožasti sa tamnozelenim licem i srebrnastosivim naličjem i vrlo kratkom drškom. Iz pazuha listova razvijaju se uspravne grozdaste cvasti koje čine cvetovi sa belom krunicom. Čašica i krunica imaju po 4 listića. Plod je jestiva koštunica, poznata kao maslinka, tamnoplave do skoro crne boje i od njega se dobija čuveno maslinovo ulje.
Maslina je kratka i zdepasta i retko prelazi 8—15 m (25—50 ft) u visinu. 'Pišotana', jedinstvena sorta koja obuhvata oko 40.000 stabala koja se nalaze samo u oblasti oko Pišote u regionu Kampanije u južnoj Italiji, često prevazilazi ovo, sa odgovarajućim velikim prečnikom debla. Srebrnozeleni listovi su duguljasti, dužine 4-10 cm i širine 1-3 cm. Deblo je tipično kvrgavo i uvrnuto.[4]
Plod je mala koštunica dužine 1–2,5 cm u zrelom stanju, tanjeg mesa i sitnija kod divljih biljaka nego kod voćnjačkih kultivara. Masline se beru u zelenom do ljubičastog stupnja.[5] Olea europaea sadrži pirenu koja se u američkom engleskom obično naziva „pit”, a u britanskom engleskom „stone”.[6]
Taksonomija
[uredi | uredi izvor]Šest prirodnih podvrsta Olea europaea raspoređene su u širokom rasponu:[7][8][9]
- Olea europaea subsp. europaea (Mediteranski basen). Podvrsta europaea je podeljena na dve sorte, europaea, koja se ranije zvala Olea sativa, sa sadnicama zvanim „olivasters“, i „silvestris”, koja odgovara staroj divlje rastućoj mediteranskoj vrsti Olea oleaster, sa sadnicama zvanim „oleasters“.[10] Silvestris karakteriše manje stablo koje daje primetno manje plodove.
- O. e. subsp. cuspidata (iz Južne Afrike širom istočne Afrike, od [Arabian Peninsula[Arabije]] do jugozapadne Kine)
- O. e. subsp. cerasiformis (Madeira); takođe poznata kao Olea maderensis
- O. e. subsp. guanchica (Kanarska ostrva)
- O. e. subsp. laperrinei (Alžir, Sudan, Niger)
- O. e. subsp. maroccana (Maroko)
Podvrsta O. e. cerasiformis je tetraploidna, a O. e. maroccana je heksaploidna.[11] Divlje vrste maslina se ponekad tretiraju kao vrsta Olea oleaster, ili „oleaster”. Drveće koje se u jugoistočnoj Aziji naziva „belim“ i „crnim“ maslinama zapravo nisu masline, već vrste roda Canarium.[12]
Kultivari
[uredi | uredi izvor]Poznate su stotine sorti masline.[13][14] Sorta masline ima značajan uticaj na njenu boju, veličinu, oblik i karakteristike rasta, kao i na kvalitet maslinovog ulja.[13] Sorte masline mogu se koristiti prvenstveno za ulje, jelo ili oboje. Masline koje se uzgajaju za konzumaciju se generalno nazivaju „stonim maslinama“.[15]
Istorija
[uredi | uredi izvor]Mediteranski basen
[uredi | uredi izvor]Fosilni dokazi ukazuju da je maslinovo drvo nastalo pre 20-40 miliona godina u oligocenu, u onome što sada odgovara Italiji i istočnom mediteranskom basenu.[16][17] Pre oko 100.000 godina, masline su ljudi koristili u Africi, na atlantskoj obali Maroka, kao gorivo i najverovatnije za konzumaciju.[18] Drveće divlje masline, ili olester, bilo je prisutno i sakupljano u istočnom Mediteranu od pre oko 19.000 godina.[19] Genom kultivisanih maslina odražava njihovo poreklo iz populacije olestera u istočnom Mediteranu.[20][21][22][23][24] Maslina je prvi put kultivisana pre oko 7.000 godina u mediteranskim regionima.[16][25]
Hiljadama godina masline su se uzgajale prvenstveno radi ulja za lampe, bez veće primene kao kulinarski sastojak.[26] Njihovo poreklo može se pratiti do Levanta na osnovu pisanih ploča, koštica maslina i fragmenata drveta pronađenih u drevnim grobnicama.[26][27] Još 3000 godina pre nove ere, masline su se komercijalno uzgajale na Kritu; moguće je da su one bile izvor bogatstva Minojske civilizacije.[28]
Poreklo uzgajene masline je nepoznato. Fosilni polen pripadnika roda Olea pronađen je u Makedoniji i drugim mestima širom Mediterana, što ukazuje da je ovaj rod originalni element mediteranske flore. Fosilizovani listovi olea pronađeni su u paleosolima vulkanskog grčkog ostrva Santorini i datirani su na pre oko 37.000 godina. Na listovima su nađeni otisci larvi maslinovih belokrilki Aleurobus olivinus. Isti insekt se danas obično nalazi na listovima masline, što pokazuje da se koevolucioni odnosi između biljaka i životinja nisu promenili od tog vremena.[29] Ostali listovi pronađeni na istom ostrvu datiraju od pre 60.000 godina, što ih čini najstarijim poznatim maslinama sa Mediterana.[30]
Lekoviti sastojci
[uredi | uredi izvor]Marinirane zelene masline | |
Nutritivna vrednost na 100 g (3,5 oz) | |
---|---|
Energija | 609 kJ (146 kcal) |
3,84 g | |
Šećeri | 0,54 g |
Prehrambena vlakna | 3,3 g |
15,32 g | |
Zasićene | 2,029 g |
Mononezasićene | 11,314 g |
Polinezasićene | 1.307 g |
1,03 g | |
Vitamini | |
Vitamin A ekv. | (3%) 20 μg(2%) 231 μg510 μg |
Tiamin (B1) | (2%) 0,021 mg |
Riboflavin (B2) | (1%) 0,007 mg |
Niacin (B3) | (2%) 0,237 mg |
Vitamin B6 | (2%) 0,031 mg |
Folat (B9) | (1%) 3 μg |
Holin | (3%) 14,2 mg |
Vitamin E | (25%) 3,81 mg |
Vitamin K | (1%) 1,4 μg |
Minerali | |
Kalcijum | (5%) 52 mg |
Gvožđe | (4%) 0,49 mg |
Magnezijum | (3%) 11 mg |
Fosfor | (1%) 4 mg |
Kalijum | (1%) 42 mg |
Natrijum | (104%) 1.556 mg |
Ostali konstituenti | |
Water | 75.3 g |
| |
Procenti su grube procene zasnovane na američkim preporukama za odrasle. Izvor: NDb USDA |
Plod masline bogat je belančevinama, hlorofilom, saponinima, voskom, smolom, vitaminima A, D, K i E, masnim kiselinama kao što su: oleinska, stearinska, palmitinska, mnogim mineralima, enzimima i dr. U staro vreme se maslinovo ulje koristilo za ishranu, higijenu i ulepšavanje, osvetljenje, lečenje i u ritualne svrhe. Vitamin E i oleinska kiselina su poznati i dokazani antioksidansi. Danas u svetu postoji više od 50 vrsta maslinovog drveta koje se gaji širom sveta upravo zbog proizvodnje ulja ili tečnog zlata kao se vrlo često naziva.
List masline
[uredi | uredi izvor]Od lista masline priprema se čaj koji pomaže kod upala i tegoba funkcionisanja urinarnog trakta.[31]
Maslinovo ulje
[uredi | uredi izvor]Plod je bogat uljem, koji se cedi korištenjem pritiska kroz razne prese (hladno ceđeno ulje), ili se izdvaja koristeći vruću vodu ili paru. Ulje se koristi u ishrani kao dodatak jelu, prženje, začinjavanje jela, kao i u medicinske svrhe. U ranijem periodu su masline ceđene ručno ili uz pomoć kamena.
Maslinovo ulje se cedi industrijski mašinama a početkom dvadesetog veka je to rađeno postrojenjem na vodeni pogon slično vodenici.
Maslina u književnosti i istoriji
[uredi | uredi izvor]U Bibliji spominje se više od hiljadu puta. U hrišćanstvu je simbol Božje brige za ljude. Mojsije je oslobađao ratovanja muškarce, koji su gajili masline. Golubica koja se posle potopa vratila na Noevu arku u kljunu je nosila maslinovu grančicu kao simbol pomirenja Boga i ljudi. Sa mnogo maslinovih gančica narod je proslavio Isusov ulazak u Jerusalim. Isus se znojio krvavim znojem na Maslinskoj gori, okružen mnoštvom maslina, a Isusov krst, bio je po predanju od maslinovog i kedrovog drveta.
Zbog čvrstoće i otpornosti, maslina je simbol snage. Tako je Herkul imao toljagu od maslinovog drveta, a Odisej je maslinovim kocem oslepio Kiklopa. Maslina je simbol odanosti i vernosti pa je Odisejev i Penelopin bračni krevet bio od panja masline. Homer je maslinovo ulje zvao tekućim zlatom. Hipokrat je maslinovo ulje prepisivao za više od 60 raznih bolesti. Pobednicima na Olimpijskim igrama, na glave su stavljali maslinove vence, a za nagradu su dobivali amfore s maslinovim uljem, koje je bilo tada vrlo skupo.
Proizvodnja
[uredi | uredi izvor]Tabela pokazuje proizvodnju ploda masline. Prvih devet zemalja pripadaju području Mediterana i proizvodnja maslina u tim državama čini 95% svetske proizvodnje (prema podacima Fao).
Godina 2003 | Proizvodnja (u tonama) |
Obradiva površina (u hektarima) |
Količina izražena u (q/Ha) |
---|---|---|---|
Svet | 17 317 089 | 8 597 064 | 20,1 |
1. Španija | 3 160 100 | 2 400.000 | 25,7 |
2. Italija | 6 149 830 | 1 140 685 | 27,6 |
3. Grčka | 2 400.000 | 765 000 | 31,4 |
4. Turska | 1 800.000 | 594 000 | 30,3 |
5. Sirija | 998 988 | 498 981 | 20,0 |
6. Tunis | 500.000 | 1 500.000 | 3,3 |
7. Maroko | 470.000 | 550.000 | 8,5 |
8. Egipat | 318 339 | 49 888 | 63,8 |
9. Alžir | 300.000 | 178 000 | 16,9 |
10. Portugal | 280.000 | 430.000 | 6,5 |
11. Liban | 180.000 | 230.000 | 4,5 |
Galerija
[uredi | uredi izvor]-
U Crnoj Gori, u Baru, raste Stara maslina (Olea europaea) čija se starost procenjuje na preko 2.000 godina. Veruje se da je ovo najstarije stablo masline u Evropi i jedno od najstarijih u svetu
-
Maslinjak
-
plod masline poreklom iz Jordana (Mrtvo more)
-
Ilustracija masline iz 19. veka
-
mlada biljka
-
lice i naličje listova
-
pre cvetanja
-
cvetanje
Vidi još
[uredi | uredi izvor]Reference
[uredi | uredi izvor]- ^ Magos Brehm, J.; Draper Munt, D.; Kell, S.P. (2011). „Olea europaea (errata version published in 2016)”. The IUCN Red List of Threatened Species 2011. e.T63005A102150835. Pristupljeno 26. 6. 2021.
- ^ „Kew World Checklist of Selected Plant Families, Olea europaea”. Royal Botanic Gardens, Kew. Pristupljeno 5. 12. 2014.
- ^ „Olea europaea (map)”. Biota of North America Program. Pristupljeno 5. 12. 2014.
- ^ Eddo Rugini; Luciana Baldoni; Rosario Muleo; Luca Sebastiani (2016). The Olive Tree Genome. Springer. str. 14. ISBN 978-3-319-48887-5.
- ^ Apostolos Kiritsakis; Fereidoon Shahidi, ur. (2017). Olives and Olive Oil as Functional Foods: Bioactivity, Chemistry and Processing. John Wiley & Sons. str. 129. ISBN 978-1-119-13531-9.
- ^ Susan Featherstone (2015). A Complete Course in Canning and Related Processes: Volume 3 Processing Procedures for Canned Food Products. Woodhead Publishing. str. 113. ISBN 978-0-85709-687-6.
- ^ Green PS (2002). „A revision of Olea L. (Oleaceae)”. Kew Bulletin. 57 (1): 91—140. JSTOR 4110824. doi:10.2307/4110824.
- ^ Besnard G, Rubio de Casas R, Christin PA, Vargas P (2009). „Phylogenetics of Olea (Oleaceae) based on plastid and nuclear ribosomal DNA sequences: Tertiary climatic shifts and lineage differentiation times”. Annals of Botany. 104 (1): 143—160. PMC 2706730
. PMID 19465750. doi:10.1093/aob/mcp105.
- ^ „Genetic characterisation of olive trees from Madeira Archipelago using flow cytometry and microsatellite markers”. Genetic Resources and Crop Evolution. 2008.
- ^ Marone, Elettra; Fiorino, Piero (januar 2012). „Oleiculture in progress”. Advances in Horticultural Science. 26 (3–4). doi:10.13128/ahs-22672.
- ^ Besnard G, Garcia-Verdugo C, Rubio de Casas R, Treier UA, Galland N, Vargas P (2008). „Polyploidy in the Olive Complex (Olea europaea): Evidence from Flow Cytometry and Nuclear Microsatellite Analyses”. Annals of Botany. 101 (1): 25—30. PMC 2701839
. PMID 18024415. doi:10.1093/aob/mcm275.
- ^ „Buah Ca-na, Chinese White Olive”. Singapore National Parks Board (na jeziku: engleski). Arhivirano iz originala 15. 02. 2019. g. Pristupljeno 2019-02-14.
- ^ a b World Olive Encyclopedia, International Olive Council, 1996, ISBN 978-8401618819
- ^ Lanza, Fabrizia (2012). Olive: A Global History. Reaktion Books. str. 106—110. ISBN 978-1-86189-972-9.
- ^ Garrido Fernandez, A.; Fernandez-Diez, M.J.; Adams, M.R. (1997). Table Olives: Production and Processing. Springer. str. 23—45. ISBN 978-0-412-71810-6.
- ^ a b Boskou, D., ur. (1996). Olive Oil. Chemistry and Technology. AOCS Press.
- ^ Therios, Ioannis Nikolaos (2009). Olives: Volume 18 of Crop Production Science in Horticulture (History of Olive Growing, page 1). CABI. ISBN 978-1-84593-620-4.
- ^ Marquer, L.; Otto, T.; Arous, E. Ben; Stoetzel, E.; Campmas, E.; Zazzo, A.; Tombret, O.; Seim, A.; Kofler, W.; Falguères, C.; El Hajraoui, M. Abdeljalil (2022-03-22). „The first use of olives in Africa around 100,000 years ago”. Nature Plants (na jeziku: engleski). 8 (3): 204—208. ISSN 2055-0278. doi:10.1038/s41477-022-01109-x.
- ^ Kislev et al. 1992
- ^ Besnard et al. 2002,2013b
- ^ Lumaret et al. 2004
- ^ Baldoni et al. 2006
- ^ Diez et al. 2015
- ^ Thompson, John D. (2020). Plant Evolution in the Mediterranean: Insights for Conservation. Oxford University Press. ISBN 9780198835141.
- ^ Di Giovacchino, Luciano (2013). „3”. Handbook of Olive Oil: Analysis & Properties (2nd izd.). New York: Springer Science & Business Media. str. 57.
- ^ a b Vossen, Paul (2007). „Olive Oil: History, Production, and Characteristics of the World's Classic Oils”. HortScience. 42 (5): 1093—1100. doi:10.21273/HORTSCI.42.5.1093
.
- ^ Lanza, Fabrizia (2011). Olive: a global history. London: Reaktion Books. str. 15. ISBN 978-1-86189-972-9.
- ^ Gooch, Ellen (2005). „10+1 Things you may not know about olive oil”. Epikouria Magazine (Fall/Spring). Arhivirano iz originala 8. 12. 2014. g. Pristupljeno 5. 12. 2014.
- ^ Friedrich W.L. (1978). „Fossil plants from Weichselian interstadials, Santorini (Greece) II”. Arhivirano iz originala 19. 07. 2011. g. Pristupljeno 7. 12. 2011., published in the "Thera and the Aegean World II", London, pp. 109–128
- ^ „Mediterranean Museums of Olive”. www.oliveoilmuseums.gr. Arhivirano iz originala 2016-02-08. g. Pristupljeno 2016-05-22.
- ^ „Čaj lista masline”. Pristupljeno 04. 03. 2017.
Literatura
[uredi | uredi izvor]- Gostuški, R: Lečenje lekovitim biljem, Narodna knjiga, Beograd, 1979.
- Grlić, Lj: Enciklopedija samoniklog jestivog bilja, August Cesarec, Zagreb, 1986.
- Djuk, A, Dž: Zelena apoteka, Politika, Beograd, 2005.
- Jančić, R: Lekovite biljke sa ključem za određivanje, Naučna knjiga, Beograd, 1990.
- Jančić, R: Botanika farmaceutika, Službeni list SCG, Beograd, 2004.
- Jančić, R: Sto naših najpoznatijih lekovitih biljaka, Naučna knjiga, Beograd, 1988.
- Kojić, M, Stamenković, V, Jovanović, D: Lekovite biljke jugoistočne Srbije, ZUNS, Beograd 1998.
- Lakušić, D: Vodič kroz floru nacionalnog parka Kopaonik, JP Nacionalni park Kopaonik, Kopaonik, 1995.
- Marin, P, Tatić, B: Etimološki rečnik, NNK Internacional, Beograd, 2004.
- Mindel, E: Vitaminska biblija, FaMilet, 1997.
- Mišić Lj, Lakušić R: Livadske biljke, ZUNS Sarajevo, ZUNS Beograd, IP Svjetlost, 1990
- Stamenković, V: Naše neškodljive lekovite biljke, Trend, Leskovac
- Tucakov, J: Lečenje biljem, Rad, Beograd, 1984.
Spoljašnje veze
[uredi | uredi izvor]- Maslina, RTS Kvadratura kruga - Zvanični kanal
- Jestiva istorija: Maslina, RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal
- Bionet škola
- Blue planet biomes: Olive trees — Olea europaea — cultivation history + horticulture.
- Agricultural Research Service (ARS); Germplasm Resources Information Network (GRIN): Olea europaea — species treatment, native range, + links.
- USDA Plants Profile for Olea europaea ssp. europaea (European olive)
- USDA Plants Profile for Olea europaea ssp. cuspidata (African olive)
- Olive trees (Olea europaea) — U.C. Photo gallery
- Olives na sajtu Curlie (jezik: engleski)
„Olive”. Encyclopedia Americana. 1920.
- Olea europaea ssp. europaea (Olive Scientific Information)
- Reproduction of the olive tree Arhivirano na sajtu Wayback Machine (13. јун 2017)
- Agricultural Research Service, US Department of Agriculture; Germplasm Resources Information Network (GRIN): Olea europaea
- Most Common Spanish Olea Trees, Ginart Oleas