Novi Zeland
Novi Zeland | |
---|---|
Himna: Боже, чувај Нови Зеланд! (engl. God, Defend New Zealand!) Боже, чувај краља!1 (engl. God, Save the King!) | |
Glavni grad | |
Najveći grad | Okland |
Službeni jezik | engleski maorski novozelandski znakovni jezik |
Vladavina | |
Oblik države | Ustavna monarhija |
— Kralj | Čarls III |
— Generalni guverner | Sindi Kiro |
— Premijer | Kristofer Lakson |
Istorija | |
Stvaranje i nezavisnost od Ujedinjenog Kraljevstva | |
— Ustavni akt o Novom Zelandu 1852. | 30. juna 1852. |
— Status dominiona | 26. septembra 1907. |
— Vestminsterski statut 1931. | 11. decembra 1931. |
— Ustavni akt 1986. | 13. decembra 1986. |
Geografija | |
Površina | |
— ukupno | 268.021 km2 (75) |
— voda (%) | 1,6 |
Stanovništvo | |
— 2022.[1] | 5.132.241 (123) |
— 2018. | 4.699.755 |
— gustina | 19,15 st./km2 (202) |
Ekonomija | |
BDP / PKM | ≈ 2022. |
— ukupno | $242,7 milijardi (51)[2] |
— po stanovniku | $47.278 (23) |
IHR (2021.) | 0,937 (13)[3] — veoma visok |
Valuta | Dolar |
— stoti deo valute | NZD |
Ostale informacije | |
Vremenska zona | UTC +12 do +13 |
Internet domen | .nz |
Pozivni broj | +64 |
Vozi se | levom stranom |
1 Zvanična himna Боже, чувај краља! (engl. God, Save the King), se koristi samo prilikom monarhijskih prilika. |
Novi Zeland (engl. New Zealand, izgovor: [ˌnjuː ˈziːlənd]; maor. Aotearoa, izgovor: [aoˌteaˈroa]) je ostrvska država u jugozapadnom delu Tihog okeana u Okeaniji.[4] Sastoji se od dva velika ostrva ‒ Severnog i Južnog ‒ kao i većeg broja manjih ostrva.[5] Zvanično ime države na maorskom je Aotearoa, što se često prevodi kao „Zemlja dugog belog oblaka“.[6] Novi Zeland je geografski najizolovanija država na svetu. Najbliži sused, Australija, udaljena je 1.500 km severozapadno od glavnih ostrva, preko Tasmanovog mora.[7] Jedina značajnija kopnena masa ka jugu je Antarktik, ka severu su Nova Kaledonija, Fidži i Tonga.
Zbog svoje izolovanosti Novi Zeland je jedno od poslednje naseljenih mesta na planeti.[8] Tokom ove izolacije razvijen je karakterističan diverzitet flore i faune. Najznačajniji je veliki broj jedinstvenih ptica, od kojih su mnoge izumrle dolaskom ljudi i sisara.[9] Sa umerenom morskom klimom, zemljište je uglavnom pokriveno šumom.[10] Raznovrsnu topografiju zemlje čine i oštri planinski vrhovi koji su rezultat tektonskog pomeranja tihookeanske i indo-australijske ploče.
Polinežani su naselili teritoriju današnjeg Novog Zelanda između 1250. i 1300. godine, pritom razvivši karakterističnu Maori kulturu.[11] Prvi kontakt Evropljana je bio 1642. kada je do obala doplovio Abel Tasman.[12] Pojava krompira i musketa je dovela do preokreta u maorskom načinu života, i kao posledica nastupili su međuplemenski Musketni ratovi.[12] Britanska imperija i Maori su 1840. potpisali Ugovor iz Vajtangija kojim je Novi Zeland posao britanska kolonija, a Maori su dobili zaštitu od nadolazećih francuskih kolonizatora i samovolje kolonijalnih kompanija. Usledio je priliv velikog broj imigranata iz Evrope što je dovelo do brojnih sukoba i naposletku Novozelandskih ratova, posle kojih je došlo do masovne konfiskacije maorske imovine.[12] Ekonomske krize su pratili periodi političke reforme, žene su dobile puno pravo glasa tokom devedesetih godina 19. veka, a od tridesetih godina 20. veka formirana je socijalna država blagostanja.[12] Nakon Drugog svetskog rata, Novi Zeland se priključio ANZUS paktu zajedno sa SAD i Australijom,[13] ali je ugovor kasnije suspendovan od strane SAD kada je Novi Zeland proglasio svoju teritoriju za slobodnu zonu od nuklearne energije i obnovljen je tek 2010. Novi Zeland je deo dogovora UKUSA o deljenju obaveštajnih podataka između država anglosfere — Ujedinjenog Kraljevstva, SAD, Kanade i Australije.[14] Tokom pedesetih godina 20. veka životni standard je bio među najvišima na svetu ali je sedamdesetih godina nastupila recesija koja je dodatno pogoršana stanjem na tržištu nafte i ulaskom Velike Britanije u EEZ. Tokom osamdesetih godina izvršene su brojne ekonomske reforme poznate pod nazivom Rogernomics po Rodžeru Daglasu, ministru finansija, kada je ukinuta politika protekcionizma i uvedena slobodna trgovina.[15] Tržišta za poljoprivredne proizvode sa Novog Zelanda su umnogome promenjena nakon sedamdesetih, pa je nekada najpopularniji izvozni proizvod vuna, zamenjena mlečnim i mesnim proizvodima a u skorije vreme i vinom.
Većina Novozelanđana je evropskog porekla. Najveća manjinska grupa su domoroci Maori, a osim njih brojni su doseljenici iz Azije i drugih država Polinezije.[16] Engleski je najdominantniji jezik, dok maorski i novozelandski znakovni jezik imaju status zvaničnog jezika.[16] Kulturu Novog Zelanda uglavnom čine elementi maorske i kulture ranih britanskih doseljenika. U ranom periodu evropskog doseljavanja slikarsku umetnost su uglavnom činili pejzaži i u manjoj meri portreti Maora. U skorije vreme su popularizovane klasične maorske umetnosti poput duboreza, pletenja i tetovaža. Mnogi umetnici danas kombinuju elemente maorskih i zapadnih tehnika u stvaranju jedinstvenih formi.[17] Kultura Novog Zelanda je dodatno proširena globalizacijom i povećanom imigracijom sa ostrva u Pacifiku i iz Azije. Raznolik pejzaž Novog Zelanda pruža mnoge mogućnosti za spoljne aktivnosti i korišćen je kao pozadina niza visokobudžetnih filmova.[18]
Novi Zeland se sastoji od 11 regiona, 67 teritorijalnih uprava u svrhu lokalne samouprave ali uz manje ovlašćenja od nekadašnjih provincija.[19] Na nacionalnom nivou vlast vrši kabinet ministara, predvođen premijerom. Šef države je kralj Čarls III koga predstavlja generalni guverner.[20] Kraljevstvo Novi Zeland čine još i Tokelau (zavisna teritorija), Kukova ostrva i Nijue (samoupravne teritorije u slobodnoj asocijaciji) i Rosova teritorija (teritorijalna pretenzija Novog Zelanda na Antarktik). Novi Zeland je članica međunarodnih organizacija OUN, APEK, Komonvelt nacija, OESR, FPO i STO.
Etimologija
[uredi | uredi izvor]Maori danas Novi Zeland nazivaju Aotearoa (što se prevodi kao „zemlja dugog belog oblaka“),[21] a ovaj naziv je u upotrebi i u novozelandskoj varijanti engleskog jezika. Ovaj naziv potiče od jednog naziva za Severno ostrvo na maorskom. Nepoznato je da li su Maori imali naziv za teritoriju cele države pre dolaska Evropljana.[22] Abel Tasman je 1642. primetio obalu Novog Zelanda i ovu zemlju nazvao Staten Landt, uveren da je u pitanju deo istoimenog južnog dela Južne Amerike.[23] Holandski kartografi su promenili ime ove zemlje u Nova Zeelandia 1645. godine, po provinciji Zeland.[24][25] Britanski istraživač Džejms Kuk koji ga je prvi oplovio, je prilagodio ovaj naziv engleskom jeziku i nazvao ga New Zealand, što je ime koje se i danas koristi.
Maori su imali više naziva za ova dva ostrva, uključujući Te Ika-a-Māui (riba Mauija) za Severno i Te Wai Pounamu (voda zelenog kamena) i Te Waka o Aoraki (kanu Aorakija) za Južno ostrvo.[26] Na prvobitnim evropskim mapama Južnim ostrvom je nazivano malo ostrvo Stjuart a sadašnje Južno ostrvo je nazivano Srednjim ostrvom.[27] Sadašnja podela potiče iz 1830. godine a od 1907. je standardna.[28] Geografski savet Novog Zelanda je 2009. godine otkrio da imena ostrva nikada nisu ozvaničena.[29][30][31] Nazivi su ozvaničeni 2013, a istovremeno su dati i nazivi na maorskom jeziku - Te Ika-a-Māui za Severno ostrvo i Te Waipounamu za Južno ostrvo.[32]
Geografija
[uredi | uredi izvor]Geologija i reljef
[uredi | uredi izvor]Novi Zeland čine dva glavna i veći broj manjih ostrva, koja se nalaze blizu centra Vodene hemisfere (nasuprot Kopnene čiji je centar u Francuskoj). Severno i Južno ostrvo razdvaja Kukov prolaz, širok 22 km na najužoj tački.[33] Osim ova dva ostrva, pet najvećih naseljenih ostrva su Ostrvo Stjuart, Čatam, Ostrvo Veliki greben (u zalivu Hauraki), Ostrvo Durvil (u Marlboro moreuzu) i Ostrvo Vajheke (22 km od Oklanda).[34].
Novi Zeland je dugačak (preko 1600 km duž severo-severoistočne ose) i uzak (na najširem delu 400 km između obala)[35] sa približno 15.134 km obale i ukupnom površinom od 268.021 km.[36] Zbog udaljenih ostrva i duge obale, država je bogata morskim resursima. Ekskluzivna ekonomska zona je jedna od najvećih na svetu i više od 15 puta je veća od površine samog Novog Zelanda.[37]
Južno ostrvo je najveća kopnena masa Novog Zelanda, i podeljena je uzdužno Južnim Alpima.[38]Na njima se nalazi više od 18 vrhova visine preko 3.000 m, od kojih je najviši Maunt Kuk sa 3.754 metra što je i najviši vrh na celom Novom Zelandu. U podnožju Južnih Alpa nalazi se oblast Fjordlend sa dubokim fjordovima, od kojih je najpoznatiji Milford Saund.[39] Severno ostrvo ima manje planinskih venaca ali ima veliki broj vulkana. Najaktivnija je vulkanska zona Taupo oko koje je formirana vulkanska visija koju obeležava najviši vrh Severnog ostrva, Maunt Ruapehu (2,797 m). Na ovoj visiji nalazi se i najveće jezero na Novom Zelandu, Taupo[40] koje se nalazi u kalderi jednog od najvećih supervulkana.[41]
Raznovrsnost topografije, a verovatno i pojavu kao kopna, Novi Zeland duguje tektonskom pomeranju tihookeanske i indo-australijske ploče.[42] Novi Zeland je deo Zelandije, mikrokontinenta veličine polovine Australije, koji je postepeno potapan nakon odvajanja od Gondvane. Pre 25 miliona godina započela je orogeneza „Kajokura“. Dokaz ovoga danas je vidljiv na Južnim Alpima koji su nastali u sklopu kontinentalne kolizije duž Alpskog raseda. U drugim delovima granica ploča je obeležena subdukcijom jedne ploče ispod druge što je proizvelo Pujsegurov rov na jugu, rov Hikurangi na istoku i rovove Kermadekov i Tonga na severu.[43][44]
Klima
[uredi | uredi izvor]Novi Zeland ima blagu i umerenu morsku klimu sa srednjim godišnjim temperaturama od 10 °C na jugu do 16 °C na severu.[45] Istorijski maksimum je zabeležen u mestu Rangiora i iznosio je 42,4 °C a istorijski minimum je zabeležen u mestu Renfarli i iznosio je −25,6 °C.[46] Klima se razlikuje između regiona, pa je tako na zapadnoj obali Južnog ostrva zastupljena izuzetno vlažna klima, u centralnim delovima vlada semiaridna klima a na samom severu suptropska klima.[47] Od sedam najvećih gradova, Krajstčerč je najsuvlji sa oko 640 mm padavina godišnje, a sa oko duplo više najvlažniji je Okland.[48] Okland, Velington i Krajstčerč imaju preko 2.000 sunčanih sati godišnje. Južni i jugozapadni delovi Južnog ostrva imaju hladniju i oblačniju klimu sa oko 1.400 do 1.600 sunčanih sati; severni i severoistočni delovi Južnog ostrva su najsunčaniji delovi i imaju u proseku 2.400 do 2.500 sunčanih sati.[49]
Vode
[uredi | uredi izvor]Ovaj odeljak bi trebalo proširiti. Možete pomoći dodavanjem sadržaja. |
Flora i fauna
[uredi | uredi izvor]Geografska izolacija Novog Zelanda od preko 80 miliona godina i ostrvska biogeografija je odgovorna za endemičnost vrsta flore i faune Novog Zelanda. Oni su nastali ili evolucijom živog sveta Gondvane ili preko vrsta koje su uspele da dođu do udaljenih obala Novog Zelanda preko vazduha ili mora.[50] Od svih vaskularnih biljaka, 82% su endemske vrste i čini ih 1.944 vrste u 65 rodova i u jednoj porodici.[51][52] Velike površine ostrva su pod šumama podokarpa i južne bukve. Podokarp je vrsta zimzelenog drveta – golosemenice i formira šume uglavnom u severnim delovima Novog Zelanda. Na krajnjem severu Severnog ostrva u ovim šumama raste kauri – džinovsko drvo koje naraste do 50 m u visinu. Šume južne bukve su zastupljene u južnijim predelima ostrva.[53] Za Severno ostrvo su karakteristična papratišta i šikare. U njima raste veći broj paprati (srebrnaste, drvene itd) i raznog žbunastog rastinja. Na Južnom ostrvu su velike planinske površine pod pašnjacima i niskim žbunovima.[54]
Pre dolaska ljudi oko 80% površine Novog Zelanda je bilo pokriveno šumom, praktično cela teritorija osim planinskih vrhova, močvara, neplodnog zemljišta i vulkanskih područja.[55] Nakon dolaska ljudi dolazi do masovne deforestacije, posebno od požara nastalih nakon polinežanskog naseljavanja.[traži se izvor] Ostatak šuma su iskrčili Evropljani stvorivši oranice, tako da danas površina pokrivena šumom iznosi 23%.[56]
Šumama su dominirale ptice a u nedostatku sisara, neke od vrsta poput kivija, kakapoa i takahea su evoluirale u neletačice.[57] Dolaskom ljudi dolazi i do pojave pacova, tvorova, raznih drugih glodara i sisara što je dovelo do izumiranja brojnih vrsta, uključujući i velike ptice kao što su moa i hastov orao.[58][59]
Druge endemske vrste čine reptili (tuatare, skinkovi i gekoni),[60] žabe (uključujući 4 vrste najstarijih i najprimitivnijih žaba na svetu, roda Leiopelma a to su hamiltonova, arčijeva, hohšteterova i maudska žaba), pauci (katipo), insekti (veta) i puževi.[61] Određene vrste poput ptica carića i gmizavaca tuatara su toliko jedinstvene da se smatraju za žive fosile. Jedini dokaz o postojanju sisara na Novom Zelandu su tri vrste slepih miševa (jedna izumrla a jedna od dve preostale je Chalinolobus tuberculatus) i fosil malog sisara veličine miša koji je pronađen 2006. i procenjen na 16 miliona godina starosti.[62][63] Morski sisari su brojni, polovina vrsta kitova, delfina i pliskavica kao i foka živi u vodama Novog Zelanda.[64] Takođe uz obalu se može videti veliki broj morskih ptica, od čega je trećina endemskih vrsta.[65] Na Novom Zelandu se nalazi najveći broj vrsta pingvina, uključujući endemske vrste žutookog pingvina, malog pingvina, snerskog pingvina i fjordlandskog pingvina, od svih država na svetu.[66]
Od dolaska ljudi blizu polovine endemskih vrsta je izumrlo, uključujući 51 vrstu ptica (npr. huija), 3 vrste žaba, 3 vrste rečnih riba, 4 vrste biljaka i 1 vrstu slepog miša.[58] Preostale vrste su ugrožene i njihovo stanište je značajno smanjeno.[58] Ipak na Novom Zelandu su nastale neke od uspešnijih metoda očuvanja ugroženih vrsta poput zaštićenih ostrva, borbe protiv štetočina, premeštanja živog sveta, udomljavanja kao i ekološke obnove ostrva i drugih odabranih oblasti.[67][68][69]
Nacionalni parkovi
[uredi | uredi izvor]Na Novom Zelandu postoji četrnaest nacionalnih parkova:[70]
Nacionalni parkovi Novog Zelanda | |||
---|---|---|---|
Ime | Osnovan | Veličina (km²) | Slika |
Nacionalni park Te Urevera | 1954. | 2127 | |
Nacionalni park Tongariro | 1887. | 796 | |
Nacionalni park Vanganui | 1986. | 742 | |
Nacionalni park Egmont | 1900. | 335 | |
Nacionalni park Kahurangi | 1996. | 4520 | |
Nacionalni park Abel Tasman | 1942. | 225 | |
Nacionalni park Nelson Lejks | 1956. | 1018 | |
Nacionalni park Paparoa | 1987. | 306 | |
Nacionalni park Arturs Pas | 1929. | 1144 | |
Nacionalni park Vestlend Tai Poutini | 1960. | 1175 | |
Nacionalni park Aoraki/Maunt Kuk | 1953. | 707 | |
Nacionalni park Maunt Aspajaring | 1964. | 3555 | |
Nacionalni park Fjordland | 1952. | 12519 | |
Nacionalni park Rakijura | 2002. | 1500 |
Istorija
[uredi | uredi izvor]Novi Zeland je jedno od poslednjih naseljenih kopna na Zemlji. Radiougljenično datiranje, deforestacija i maorski mitohondrijski genom[71] sugerišu da je Novi Zeland prvi put naseljen od strane istočnih Polinežana između 1250. i 1300.[26][72] nakon serija dugih putovanja preko ostrva u južnom Pacifiku.[73] Tokom narednih vekova ti doseljenici su razvili zasebnu kulturu danas poznatu pod nazivom Maori. Stanovništvo je podeljeno na ivi (plemena) i hapu (podplemena), koja su imala raznolike odnose, od međusobne saradnje do sukoba. Grupa Maora je u jednom trenutku naselila Čatamska ostrva (koja su nazvali Rekohu, danas Varekauri), na samom jugu, gde su razvili sopstvenu kulturu koja se zove Moriori.[74][75] Populacija Moriori je bila desetkovana između 1835. i 1862, uglavnom zbog maorske invazije i porobljavanja, uz bolesti koje su doneli Evropljani. Do 1862. preživeo je svega 101 pripadnik ovog plemena a poslednji punokrvni Moriori je umro 1933. Danas se oko 1.000 stanovnika Novog Zelanda izjašnjava kao Moriori.[76]
Prvi Evropljani koji su došli do Novog Zelanda bili su Holanđanin Abel Tasman i njegova posada koji su doplovili do Novog Zelanda 1642.[77] Susret sa domorodačkim stanovništvom je bio neprijateljski, četiri člana posade su ubijena a jedan Maor je pogođen iz topa.[78] Evropljani nisu ponovo dolazili na Novi Zeland sve do 1769. kada je britanski istraživač Džejms Kuk oplovio i mapirao celu obalu.[77] Nakon Kuka, Novi Zeland su posećivali brojni brodovi koji su se bavili lovom na kitove i foke kao i trgovački brodovi. Trgovali su hranom, oruđem, oružjem i drugom robom u zamenu za drvo, hranu i vodu.[79] Pojava krompira i musketa su značajno izmenili maorsku poljoprivredu i ratništvo. Krompiri su obezbedili dovoljnu količinu hrane, što je omogućilo duže i održivije vojne akcije.[80] Kao posledica nastupili su međuplemenski Musketni ratovi, više od 600 bitaka između 1801. i 1840. u kojima je ubijeno 30-40.000 Maora.[81] Od početka 19. veka hrišćanski misionari su počeli da naseljavaju Novi Zeland i kao rezultat njihovog rada većina maorskog stanovništva je prihvatila hrišćanstvo.[82]Maorsko stanovništvo je tokom 19. veka spalo na oko 40% broja pre kontakta sa Evropljanima, a glavni faktor su bile nove bolesti dok su sukobi sa Evropljanima bili veoma retki.[83]
Britanska vlada je 1832. postavila Džejmsa Basbija za namesnika na Novom Zelandu[84] a 1835, nakon najave Francuske da želi da kolonizuje Novi Zeland, labava konfederacija pod nazivom Ujedinjena plemena Novog Zelanda je dala proglas o nezavisnosti i obratila se britanskom kralju Vilijamu IV sa molbom za zaštitu.[84] Nemiri koji su usledili i prave nejasnoće o karakteru ove deklaracije o nezavisnosti su primorali britansko Ministarstvo kolonija da pošalje kapetana Vilijama Hobsona da uspostavi suverenitet britanske krune i da ispregovara dogovor sa Maorima.[85] U Zalivu ostrva je 6. februara 1840. potpisan Ugovor iz Vajtangija, jedan od najznačajnijih dokumenata iz istorije Novog Zelanda.[86] Kao odgovor na pokušaj kolonijalnih kompanija da osnuju nezavisnu naseobinu u Velingtonu[87] i pokušaja kolonizacije od strane Francuza u Akaroi[88] Hobson je 21. maja 1840. proglasio britanski suverenitet na teritoriji celog Novog Zelanda.[89] Nakon potpisivanja ugovora i proglašenja suvereniteta, broj imigranata, uglavnom iz Ujedinjenog Kraljevstva se povećava.[90]
Novi Zeland je u prvom periodu bio deo kolonije Novi Južni Vels, ali ubrzo 1841. godine postaje zasebna krunska kolonija.[92] Autonomiju dobija 1852. godine a prvi saziv parlamenta je zasedao 1854. godine.[93] Dobija punu autonomiju po praktično svim unutrašnjim pitanjima 1856. godine.[93] Postojalo je strahovanje da bi Južno ostrvo moglo da oformi zasebnu koloniju, pa je premijer Alfred Domet doneo odluku da preseli glavni grad iz Oklanda (koji je bio glavni grad od 1841. a pre toga svega godinu dana to je bio Rasel, današnji Okijato) na lokaciju u Kukovom prolazu.[94] Odabran je Velington zbog luke i centralne pozicije a prva sednica parlamenta u novom glavnom gradu bila je 1865. godine. Kako je rastao broj imigranata dolazilo je do sukoba oko zemlje što je dovelo do Novozelandskih ratova tokom 1860-ih i 1870-ih i konfiskacije maorskih poseda.[95] Novi Zeland je postao prva zemlja koja je dala pravo glasa ženama[96] a 1894. je donet jedan od prvih zakona o obaveznoj arbitraži između poslodavaca i sindikata.[97]
Novi Zeland se proglasio za dominion Britanske imperije 1907. godine a punu nezavisnost u vidu krunske zemlje Komonvelta dobio je Vestminsterskim statutom koji je donet 1931, a službeno prihvaćen 1947. godine.[93] Novi Zeland je učestvovao u svetskim dešavanjima kao saveznik Britanske imperije tokom Prvog i Drugog svetskog rata[98] a bio je pogođen i Velikom krizom[99] Kriza je dovela do izbora prve laburističke vlade i uspostavljanja države blagostanja i protekcionističke privrede.[100] Nakon Drugog svetskog rata Novi Zeland ulazi u period rastućeg ekonomskog uspeha[101] a maorsko stanovništvo počinje da napušta sela i da se seli u gradove u potrazi za poslom.[102] Dolazi do razvoja maorskog protestnog pokreta koji kritikuje evrocentrizam i radi na većem priznanju maorske kulture i Ugovora iz Vajtangija.[103] Vajtangi tribunal je uspostavljen 1975. da bi se bavio kršenjem Ugovora a od 1985. ima mandat da se bavi i istorijskim pritužbama.[86] Vlada je postigla dogovor o naknadi za kršenje Ugovora sa mnogim plemenima ali tokom 2000-ih dolazi do nesporazuma oko vlasništva nad primorskom zonom u zoni plime i oseke i okeanskog dna u sklopu Novog Zelanda jer Maori zahtevaju da ovaj prostor od važnosti za ribarstvo pripada njima.
Stanovništvo
[uredi | uredi izvor]Novi Zeland ima oko 4,4 miliona žitelja.[104] Novi Zeland je većim delom urbana zemlja, sa 72 procenta stanovništva u jednoj od 16 gradskih zona, i 53 procenta u jednom od četiri najveća grada Oklandu, Krajstčerču, Velingtonu i Hamiltonu.[105] Gradovi Novog Zelanda su često visoko rangirani u istraživanjima o kvalitetu života. Okland se, po istraživanju konsultantske kuće Merser za 2010. godinu, nalazi na četvrtom mestu po kvalitetu života i standartu a Velington na dvanaestom mestu.[106]
Očekivana životna dob na Novom Zelandu 2008. je bila 82,4 godine za žene i 78,4 za muškarce.[107] Očekivana životna dob pri rođenju će po predviđanju biti povećana na 85 godina do 2050. godine a mortalitet novorođenčadi će opasti.[108] Očekuje se da 2050. godine Novi Zeland dostigne 5,3 miliona stanovnika a da prosečna starost bude povećana sa 36 na 43 godine, i da procenat starijih od 60 godina bude povećan sa 18 na 29%.[108]
Spisak gradova na Novom Zelandu
|
# | Grad | Ime | Region | Stanovništvo | |||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
1 | Okland | Auckland Tāmaki Makaurau |
Okland | 1,454,300 | ||||||
2 | Velington | Wellington Te Whanga-nui-a-Tara |
Velington | 398,300 | ||||||
3 | Krajstčerč | Christchurch Ōtautahi |
Kanterberi | 381,800 | ||||||
4 | Hamilton | Hamilton Kirikiriroa |
Vajkato | 224,000 | ||||||
5 | Tauranga | Tauranga Tauranga-moana |
Bej ov Plenti | 130,800 | ||||||
6 | Nejpijer-Hejstings | Napier-Hastings Ahuriri-Heretaunga |
Hoks Bej | 129,700 | ||||||
7 | Danidin | Dunedin Ōtepoti |
Otago | 117,400 | ||||||
8 | Palmerston Nort | Palmerston North Te Papaioea |
Manavutu-Vanganuj | 83,500 | ||||||
9 | Nelson | Nelson Whakatū |
Nelson | 64,800 | ||||||
10 | Rotorua | Rotorua Te Rotorua-nui-a-Kahumatamomoeu |
Bej ov Plenti | 56,800 | ||||||
11 | Nju Plimut | New Plymouth Ngāmotu |
Taranaki | 56,300 | ||||||
12 | Fangarej | Whangarei Whangārei-terenga-paraoa |
Nortland | 55,400 | ||||||
(Procena 2015)[109] |
Etnička pripadnost i imigracija
[uredi | uredi izvor]Na popisu 2006. godine, 67,6% stanovništva se izjasnilo kao Evropljani a 14,6% kao Maori.[110] Druge važnije etničke grupe su Azijati (9,2%) i Pacifički narodi (6,9%) dok se 11,1% izjasnilo kao Novozelanđani a 1% je pripadalo nekoj drugoj etničkoj grupi.[111][112] Rezultati su dosta različiti u odnosu na raniji period, na popisu 1961. 92% se izjasnilo kao Evropljani a 7% kao Maori, dok su azijske i pacifičke manjine činile preostalih 1%.[113] Iako je zvaničan termin za stanovnika Novog Zelanda „Novozelanđanin“ (engl. New Zealander) neformalno se koristi izraz „Kivi“, kako međunarodno, tako i od strane lokalaca.[114] Maorska reč Pākehā označava Novozelanđane evropskog porekla, mada ova reč nije prihvaćena od strane svih,[115][116] a neki Maori je koriste za sve nepolinežane na Novom Zelandu.[117]
Maori su bili prvi ljudi na Novom Zelandu, a za njima su usledili prvi evropski doseljenici. Nakon perioda kolonizacije imigranti su bili uglavnom iz Britanije, Irske i Australije, zbog restriktivne politike slične politici Bele Australije.[118] Ukupno je 23% stanovnika Novog Zelanda rođena u drugoj državi i većina njih živi u regionu Oklanda.[119] Većina je došla iz Ujedinjenog Kraljevstva i Irske (29%) ubrzano se povećava broj imigranata iz Istočne Azije, ponajviše iz Kine ali i iz Koreje, Tajvana, Japana i Hongkonga.[120] Broj stranih studenata je tako povećan nakon 1990-ih i u 2002. godini 20.000 njih je studiralo na visokoškolskim ustanovama Novog Zelanda.[121]
Jezik
[uredi | uredi izvor]Engleski je dominantan jezik, i njime se služi 98% stanovništva.[122] Novozelandska varijanta engleskog je najsličnija australijskoj varijanti engleskog jezika i strancima je teško da razlikuju ova dva akcenta.[123] Najprepoznatljivija odlika novozelandskog engleskog je promena kratkih prednjih vokala - tvrdo „i“ koje zvuči kao glas šva (kao npr. „a“ u reči about), kratko „e“ koje zvuči kao kratko „i“ i kratko „a“ koje zvuči kao standardno kratko „e“.[124] Stoga strancima reči „bad“, „dead“, „fish“ i „chips“ zvuče kao „bed“, „did“, „fush“ i „chups“.
Nakon Drugog svetskog rata Maori su obeshrabrivani da koriste svoj jezik u školama i na radnim mestima i on je kao jezik zajednice opstajao samo u zabačenim krajevima.[125] U skorije vreme nastupio je proces revitalizacije,[126][127] maorski je proglašen za zvanični jezik 1987.[128] i govori ga 4,1% stanovnika.[122] Danas postoje škole na maorskom kao i dva kanala Maorske televizije.[129] Mnoga mesta imaju dvostruke nazive, na maorskom i engleskom. Prema podacima sa početka 21. veka maorski u svakodnevnom životu kao maternji jezik govori oko 30.000 ljudi (4,2% od ukupnog novozelandskog stanovništva), a 150.000 ga povremeno govori te ga razume.[130][131] Posle engleskog i maorskog najrasprostranjeniji je samoanski koji sa po više od 40.000 ljudi prate francuski, hindi, jue i severni kineski.[122][132] Novozelandski znakovni jezik koristi oko 28.000 ljudi i postao je zvaničan jezik 2006. godine.[133]
Obrazovanje i veroispovest
[uredi | uredi izvor]Osnovno i srednje obrazovanje je obavezno za decu do 6 do 16 godina, dok većina u školu kreće sa 5 godina.[134] Postoji 13 razreda a javne škole su besplatne. Novi Zeland ima stopu pismenosti odraslih od 99%,[135] dok polovina stanovništva od 15 do 29 godina ima neki vid višeg obrazovanja.[134] Postoji pet tipova visokoškolskih ustanova, univerziteti, koledži, politehničke škole, specijalistički koledži i „vanange“[136] (maorski univerziteti) kao i privatne visokoškolske obrazovne ustanove.[137] Fakultetsku diplomu ima 14,2% stanovništva, 30,4% ima neku vrstu višeg obrazovanja a 22,4 procenta nema nikakvo zvanje.[138]
Hrišćanstvo je glavna religija na Novom Zelandu. prema popisu 2006. 55,6% stanovništva se izjasnilo kao hrišćani, 34,7% se izjasnilo da nema veroispovest a oko 4 procenta se izjasnilo prema nekoj drugoj religiji.[139] Glavni hrišćanske denominacije su anglikanizam, katolicizam, prezbiterijanizam i metodizam. Takođe postoji značajan broj pentekostalaca, baptista i pripadnika Crkve Isusa Hrista svetaca poslednjih dana kao i maroske crkve „Ratana“. Manjinske veroispovesti po popisu su hinduizam, budizam i islam.[132][140]
Privreda
[uredi | uredi izvor]Novi Zeland ima savremenu, prosperitetnu razvijenu tržišnu privredu sa bruto društvenim proizvodom (paritet kupovne moći) procenjenim na oko 28.250 američkih dolara po osobi.[141][142][143] Valuta na Novom Zelandu zove se novozelandski dolar ili često neformalno kao kivi dolar. Uz lokalne kovanice koristi se i na Kukovim ostrvima, Nijueu, Tokelauu i na Ostrvima Pitkern.[144] Novi Zeland se nalazi na petom mestu izveštaja UN o Indeksu humanog razvoja za 2011. godinu.[145]
Tokom istorije sirovinska industrija je imala važnu poziciju u privredi Novog Zelanda, uključujući lov na foke, kitolovstvo, novozelandski lan, zlato, kauri gumu i drvnu građu.[146] Sa razvojem hladnjača tokom 1880-ih meso i mlečni proizvodi su izvoženi u Britaniju, što je bio osnov za jak ekonomski razvoj Novog Zelanda.[147] Velika potražnja za poljoprivrednim proizvodima u Ujedinjenom Kraljevstvu i u SAD je omogućila da životni standard na Novom Zelandu bude viši nego u Australiji i Zapadnoj Evropi tokom 1950-ih i 1960-ih.[148] Kada je Ujedinjeno Kraljevstvo pristupilo Evropskoj zajednici novozelandsko izvozno tržište se smanjilo,[149] što je zajedno sa naftnom krizom 1973. godine i energetskom krizom 1979. dovelo do ekonomske depresije.[150] Životni standard je opao u odnosu na Australiju i države zapadne Evrope a 1982. godine su lični prihodi Novozelanđana bili najniži od svih razvijenih zemalja za koje je Grupa Svetske banke radila procenu.[151] Nakon1984. brojne vlade su sprovodile strukturne makroekonomske reforme (poznate kao engl. Rogernomics i engl. Ruthanasia) kada je protekcionistička privreda zamenjena liberalnom slobodnom privredom.[152][153]
Nezaposlenost je bila najviša 1991. i 1992. kada je bila iznad 10%,[154] kao rezultat sloma berze 1987. godine, ali je do 2007. godine došlo do punog oporavka kada je nezaposlenost iznosila 3,4 procenta (što je Novi Zeland postavilo na peto mesto od dvadeset i sedam rangiranih država u sklopu istraživanja OESR).[155] Ipak svetska ekonomska kriza koja je usledila je dovela do recesije u pet uzastopnih kvartala što je najduža ekonomska depresija za 30 godina[156][157] i nezaposlenost je porasla na 7% tokom 2009. godine.[158] Nezaposlenost među mladima je u junu 2011. iznosila 17,4 procenta.[159] Od 1970-ih do danas Novi Zeland se suočava sa problemom „odliva mozgova“.[160][161] Oko četvrtine visoko kvalifikovanih radnika živi u inostranstvu, uglavnom u Australiji i Britaniji, što je najviša stopa među razvijenim državama.[162] Ipak postoji i suprotan proces „priliva mozgova“ kroz imigraciju stručnjaka iz Evrope i manje razvijenih država.[163][164]
Rudarstvo
[uredi | uredi izvor]Pre dolaska Evropljana Maori su se bavili vađenjem argilita.[165] Novi Zeland je bogat nalazištima uglja, srebra, rude gvožđa, krečnjaka i zlata. U svetu je rangiran na 22. mestu po proizvodnji rude gvožđa i 29. po proizvodnji zlata. Ukupna vrednost proizvodenih ruda na Novom Zelandu 2006. iznosila je 1,5 milijardi dolara (ne računajući naftu i gas). Najvažnije rude metala su zlato (10.62 tona), srebro (27.2 tone) i titanomagnetit gvozdenog peska (2,15 miliona tona). U izveštaju iz 2008. procenjuje se da su neiskorišćeni resursi od samo sedam osnovnih ruda (uključujući zlato, bakar, gvožđe i molibden) vredni oko 140 milijardi dolara.[166] Rudarstvo je jedna od značajnijih grana novozelandske privrede. Prema proceni iz 2010. godine oko 4000 hektara, ili 0,016% teritorije Novog Zelanda je pokrivena rudnicima, uglavnom kamenolomima.[166]
Infrastruktura
[uredi | uredi izvor]Snabdevanje energijom potiče od nafte, gasa i uglja (69%) i iz obnovljivih izvora energije, prvenstveno hidro i geotermalnih elektrana.[167] Saobraćajna mreža Novog Zelanda se sastoji od 93.805 km puteva vrednih 23 milijarde dolara,[168] i 4.128 km železničke pruge.[169] Većina gradova je povezana autobuskim linijama ali je dominantan vid prevoza privatni automobil.[170] Železnice su privatizovane 1993. godine ali su ponovo vraćene pod okrilje države 2008. godine.[171] Pruga se proteže celom dužinom države ali danas služi uglavnom za teretni a ne putnički transport.[172] Većina stranih posetilaca dolazi avionom,[173] preko nekog od sedam međunarodnih aerodroma (veze sa drugim državama osim Australije i Fidžija imaju aerodromi u Oklandu i Krajstčerču). Nacionalna avio-kompanija je Er Novi Zeland. Pošta Novog Zelanda je imala monopol na telekomunikacije do 1989. kada je formirana kompanija „Telekom Novi Zeland“ koja je privatizovana 1990. godine. Telekom u svom vlasništvu ima većinu telekomunikacione infrastrukture ali je povećana konkurencija drugih provajdera.[174]
Trgovina
[uredi | uredi izvor]Privreda Novog Zelanda veoma zavisi od međunarodne trgovine,[175] posebno u oblasti poljoprivrednih proizvoda.[176] Izvoz čini visokih 24 procenta proizvodnje,[135] zbog čega je Novi Zeland osetljiv na međunarodne cene robe i na globalne ekonomske recesije. Glavne izvozne grane su poljoprivreda, cvećarstvo, ribolov, šumarstvo i rudarstvo koji čine oko polovine izvoza.[177] Glavni izvozni partneri su Australija, SAD, Japan, Kina i Ujedinjeno Kraljevstvo.[135] Od 7. aprila 2008. Novi Zeland i Kina su potpisnici ugovora o slobodnoj trgovini.[178][179] Uslužni sektor je najjača grana u privredi Novog Zelanda a za njim slede proizvodnja i građevinarstvo, a zatim poljoprivreda i vađenje sirovina.[135] Turizam igra važnu ulogu u novozelandskoj privredi, u 2010. je doprineo 15 milijardi dolara novozelandskom BDP i u ovoj oblasti je zaposleno 9,6% radne snage.[180] Broj stranih turista se tokom 2010. povećao 3,1%[181] i očekuje se da će do 2015. beležiti godišnji rast 2,5%.[180]
Tokom 19. veka vuna je bila glavni izvozni artikal Novog Zelanda.[146] Sve do 1960-ih vuna je činila trećinu izvoza,[146] ali je od tada njena cena u stalnom padu u odnosu na druge robe[182] i više nije isplativa za mnoge poljoprivrednike.[183] Nasuprot tome mlekarska industrija je u stalnom porastu, broj krava je dupliran u periodu između 1990. i 2007.[184] čime je ova grana dospela na prvo mesto po izvoznoj zaradi.[185] Mlečni proizvodi su 2009. iznosili 21% (9,1 milijarda dolara) ukupnog robnog izvoza,[186] a najveća kompanija na Novom Zelandu, Fontera, kontroliše trećinu međunarodne trgovine mlečnim proizvodima.[187] Drugi poljoprivredni izvozni proizvodi su meso sa 13,2 procenta, vuna sa 6,3 procenta, voće sa 3,5% i riba sa 3,3 procenta. Broj vinarija je takođe udvostručen,[188] što je dovelo do toga da vino 2007. godine prestigne vunu u izvozu.[189]
Politika
[uredi | uredi izvor]Vlada
[uredi | uredi izvor]Novi Zeland je ustavna monarhija i parlamentarna demokratija,[190] iako nema kodifikovan ustav.[191] Šef države je kralj Novog Zelanda Čarls III.[192] Kralja predstavlja generalni guverner Novog Zelanda,[193] koga postavlja na predlog premijera Novog Zelanda.[194] Generalni guverner može da sprovodi krunske prerogative (kao što je razmatranje slučajeva nepravde ili postavljanje kabinetskih ministara, ambasadora i drugih ključnih javnih funkcionera)[195]
Parlament Novog Zelanda je zakonodavno telo i čine ga suveren (predstavlja ga generalni guverner) i Predstavnički dom.[196] Ranije je postojao i gornji dom Zakonodavni savet ali je ukinut 1950. godine.[196] Prevlast Predstavničkog doma nad suverenom je nastala u Engleskoj po Povelji o pravima iz 1689. koji je Novi Zeland ratifikovao kao zakon.[196] Predstavnički dom je demokratski izabrano telo, a vladu formira stranka ili koalicija sa najviše mesta.[196] Može biti formirana i manjinska vlada ukoliko se obezbedi podrška za glasanja o poverenju vladi i budžetu. Generalni guverner postavlja ministre po savetu premijera, koji je takođe vođa poslaničke grupe koja čini vlast.[195] Kabinet, koji čine ministri koje predvodi premijer, najviše je izvršno telo koje donosi najvažnije odluke i stvara državnu politiku.[197] Po konvenciji, članovi Kabineta su vezani kolektivnom odgovornošću za odluke koje donosi kabinet.[198]
Sudije i sudski službenici se imenuju nepolitički i pod strogim pravilima o doživotnom mandatu koja pomažu u održavanju ustavne nezavisnosti sudske vlasti.[191] Ovo teorijski omogućava pravosuđu da tumači pravo isključivo po zakonima koje je doneo parlament bez bilo kakvog drugog uticaja na njihove odluke.[199] Sudski komitet Državnog saveta u Londonu je bio vrhovni sud sve do 2004. godine kada je formiran Vrhovni sud Novog Zelanda. Pravosudni sistem, kojim rukovodi glavni sudija (engl. Chief Justice),[200] čine Apelacioni sud, Visoki sud i podređeni sudovi.[191]
Gotovo svi izbori od 1853. do 1996. su održani po većinskom sistemu (stranka sa većinom glasova pobeđuje, nije potrebna apsolutna većina).[201] Od 1930. političkom scenom dominiraju dve stranke, Nacionalna i Laburistička.[201] Od 1996. u upotrebi je proporcionalni izborni sistem koji se zove kombinovano proporcionalno predstavljanje (engl. Mixed-member proportional representation).[191] Po ovom sistemu svako ima dva glasa, jedan za poslanika za sedamdeset izbornih jedinica (sedam je rezervisano za Maore),[202] a drugi za stranku kao listu. Preostalih 50 poslanika se bira upravo sa liste, uz neophodnost da partija osvoji makar jednu izbornu jedinicu ili pet procenata ukupno da bi imala pravo da uđe u parlament.[203] Između marta 2005. i 2006. Novi Zeland je bio jedina država na svetu u kojoj su sve najviše funkcije (šefa države, generalnog guvernera, predsednika vlade, predsednika parlamenta i predsednika vrhovnog suda) istovremeno držale žene.[204]
Spoljni odnosi i vojska
[uredi | uredi izvor]U ranom kolonijalnom periodu Novi Zeland je prepustio pitanja trgovine i spoljne politike britanskoj vladi.[205] Tokom Imperijskih konferencija 1923. i 1926. odlučeno je da se Novom Zelandu dozvoli sklapanje međunarodnih ugovora, a prvi takav ugovor je bio potpisan sa Japanom 1928. Bez obzira na nezavisnost, Novi Zeland je sledio politiku Ujedinjenog Kraljevstva, npr. kada je proglašen rat protiv Nemačke 3. septembra 1939. kada je tadašnji premijer Majkl Sevidž u odnosu na Britansku imperiju proglasio „gde ide ona, idemo i mi; gde ona stoji, stojimo i mi“.[206]
Novi Zeland je od 1951. u ANZUS paktu sa SAD i Australijom.[207] Uticaj SAD je ubrzo počeo da bledi zbog nesuglasica oko Vijetnamskog rata,[208] odbijanja SAD da se priključe osudi Francuske zbog potapanja Grinpis broda „Dugin ratnik“ u Oklandu,[209] neslaganja oko trgovinskih pitanja i na kraju proglašavanja Novog Zelanda za slobodnu zonu od nuklearne energije što je dovelo do toga da SAD bilateralno suspenduju pakt sve do 2010. godine.[210][211] Novi Zeland održava bliske političke veze sa Australijom, na snazi su sporazum o slobodnoj trgovini (engl. Closer Economic Relations) i sporazum o slobodi kretanja (engl. Trans-Tasman Travel Arrangement) koji dozvoljava državljanima dve države da posećuju, žive i rade u drugoj bez ograničenja.[212] Trenutno oko 500.000 Novozelanđana živi u Australiji i oko 65.000 Australijanaca živi na Novom Zelandu.[212]
Novi Zeland održava prisutnost među tihookeanskim državama. Veliki deo humanitarne i druge pomoći sa Novog Zelanda ide upravo ovim državama, dok mnogi stanovnici ovih država odlaze na Novi Zeland radi zaposlenja.[213] Trajne migracije su određene pravilima 1970 Samoan Quota Scheme i 2002 Pacific Access Category koja dozvoljavaju da do 1.000 stanovnika Samoe i do 750 stanovnika drugih tihookeanskih država dobije trajno prebivalište na Novom Zelandu. Program za sezonske radnike je uveden 2007. godine i 2009. je 8.000 ostrvljana bilo zaposleno na taj način.[214] Novi Zeland aktivno učestvuje u radu organizacija Forum pacifičkih ostrva, Azijsko-tihookeanska ekonomska saradnja, Asocijacija nacija Jugoistočne Azije[212] a član je takođe i Ujedinjenih nacija,[215] Komonvelta[216] i Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj.[217]
Oružane snage Novog Zelanda (engl. New Zealand Defence Force) se sastoji iz grane: Kraljevska mornarica Novog Zelanda (engl. Royal New Zealand Navy), Vojska Novog Zelanda (engl. New Zealand Army) i Kraljevska avijacija Novog Zelanda (engl. Royal New Zealand Air Force).[218] Odbrambene potrebe Novog Zelanda su skromne jer su procene da su šanse za spoljni napad male,[219] ali je ipak učestvovao u svetskim sukobima od kojih je najznačajnije učešće u Galipoljskoj operaciji, bici za Krit,[220] drugoj bici kod El Alamejna,[221] bici za Monte Kasino.[222] Galipoljska operacija je bila od izuzetne važnosti za izgradnju nacionalnog identiteta[223][224] i jačanje ANZAK (engl. Australian and New Zealand Army Corps) tradicije.[225] U Prvom svetskom ratu je poginulo oko 18.500 Novozelanđana a 41.000 je ranjena od oko 103.000 boraca na tadašnju populaciju od jednog miliona.[226] Novi Zeland je takođe odigrao ključnu ulogu u jedinoj bici u Južnoj Americi tokom Drugog svetskog rata, bici kod La Plate[227] kao i u bici za Britaniju.[228] Tokom rata SAD su imale oko 400.000 vojnika stacioniranih na Novom Zelandu.[229]
Pored oba svetska rata i rata u Vijetnamu, Novi Zeland je učestvovao i u Korejskom ratu, Drugom burskom ratu,[230] Pobuni u Malaji,[231] Zalivskom ratu i ratu u Avganistanu. Tokom rata u Iraku Novi Zeland je odbio učešće u direktnom sukobu već je na godinu dana poslao tim inženjera da pomažu u obnovi države. Novi Zeland je učestvovao i u mirotvoračkim misijama u Kiperu, Somaliji, Bosni i Hercegovini, na Sinaju, Angoli, Kambodži, na Iransko-iračkoj granici, na Bugenvilu, na Istočnom Timoru i na Solomonskim ostrvima.[232]
Administrativna podela
[uredi | uredi izvor]Rani evropski doseljenici su Novi Zeland podelili na provincije sa određenim nivoom autonomije.[233] Zbog finansijskog pritiska i želje da se konsoliduju železnice, obrazovanje, prodaja zemlje i druge politike vlasti, vlast je centralizovana i provincije su ukinute 1876. godine.[234] Kao rezultat toga Novi Zeland nema posebno predstavljene podnacionalne entitete. Sećanje na provincije održavaju regionalni praznici i sportska rivalstva.[235][236]
Od 1876. godine, razne vrste lokalnih samouprava su vršile vlast na lokalnom nivou po odlukama centralne vlade.[233] Vlada je 1989. iz tadašnjih 249 opština izvršila reorganizaciju lokalne samouprave u sadašnji sistem 11 regiona (engl. Region) kojim upravljaju regionalni saveti i 67 teritorijalnih uprava.[237][238] Uloga regionalnih saveta je da regulišu „prirodno okruženje sa posebnim naglaskom na upravljanje resursima“,[237] dok su teritorijalne uprave nadležne za pitanja vodovoda i kanalizacije, lokalnih puteva, izdavanja građevinskih dozvola i raznih lokalnih pitanja.[239]
Kraljevstvo Novi Zeland je jedna od 16 krunskih zemalja Komonvelta[240][241] i obuhvata Novi Zeland, Tokelau (zavisna teritorija), Kukova ostrva i Nijue (samoupravne teritorije u slobodnoj asocijaciji) i Rosova teritorija (teritorijalna pretenzija Novog Zelanda na Antarktik).[241] Parlament Novog Zelanda ne može da donosi zakone za Kukova ostrva i Nijue, ali uz njihov pristanak može da ih predstavlja u pitanjima spoljne politike i odbrane.[242] Tokelau je po definiciji UN nedekolonizovana teritorija i nesamoupravna teritorija (engl. non-self-governing territory) koja koristi zastavu i himnu Novog Zelanda ali njom upravlja savet staraca, sa svakog od tri atola po jedan.[243][244] Rosova teritorija je teritorijalna pretenzija Novog Zelanda na Antarktik gde se nalazi istraživačka stanica Skotova baza.[245] Zakonodavstvo Novog Zelanda po pitanjima državljanstva tretira sve zemlje kraljevstva jednako ukoliko su rođeni pre 2006. a za one rođene nakon te godine postoje određeni uslovi.[246]
Kultura
[uredi | uredi izvor]Rani Maori su adaptirali kulturu istočne Polinezije, u skladu sa izazovima u vezi sa većim i raznovrsnijim okruženjem, iz čega na kraju razvijaju sopstvenu specifičnu kulturu. Društvena organizacija je bila u velikoj meri komunalna sa porodicama (whanau), pod-plemenima (hapu) i plemenima (iwi) kojima je rukovodio poglavica (rangatira) čija pozicija je bila predmet saglasnosti zajednice.[247] Britanski i irski imigranti su doneli aspekte svoje kulture na Novi Zeland i takođe su uticali na maorsku kulturu,[248][249] posebno uvođenjem hrišćanstva.[250] Međutim, Maori i dalje smatraju svoju lojalnost plemenskim grupama kao vitalni deo svog identiteta, a maorske rodbinske uloge liče na one iz drugih polinežanskih naroda.[251] U skorije vreme američka, australijska, azijska i druge evropske kulture su izvršile uticaj na Novom Zelandu. Nemaorske polinežanske kulture su takođe očigledne, kao npr. festival „Pasifika“, najveći polinežanski festival na svetu koji se održava u Oklandu.
U velikoj meri ruralni život u ranom Novom Zelandu je doprineo tome da Novozelanđani imaju ugled robusnih i vrednih majstora.[252] Tada se očekivala skromnost a svi uspešni ljudi su bili izloženi kritici.[253] Novi Zeland tada nije bio država intelektualaca.[254] Maorska kultura je takođe suzbijana sve do kasnih 1960-ih.[125] Tada je započeo proces urbanizacije a visoko obrazovanje je postalo dostupno širem krugu ljudi.[255] Iako danas većina stanovništva živi u gradovima dobar deo novozelandske umetnosti, književnosti, kinematografije i humora ima ruralne teme.
Umetnost
[uredi | uredi izvor]Kao deo oživljavanja maorske kulture, tradicionalni zanati poput rezbarenja i tkanja su šire rasprostranjeni a maorski umetnici su sve brojniji i uticajniji.[256] Većina maorskih rezbarija prikazuju ljudske figure, uglavnom sa tri prsta i sa glavom koja je prikazana prirodno i sa puno detalja ili groteskno.[257] Šare na površini se sastoje od spirala, brazda zaseka i ribljih krljušti radi dekoracije rezbarija.[258] Izražena maorska arhitektura se sastojala od rezbarenih kuća za sastajanje (wharenui) koje odlikuju simboličke rezbarije i ilustracije. Inicijalno ove zgrade su osmišljene da se stalno obnavljaju, menjaju i adaptiraju prema različitim potrebama.[259]
Maori su dekorisali belo drvo na zgradama, kanuima i kenotafima koristeći crvenu (mešavina okera i ajkuline masti) i crnu (od čađi) boju i crtali su slike ptica, reptila i drugo na zidovima pećina.[260] Maorske tetovaže (moko) su crtane mešavinom obojene čađi i gume a ucrtavane su uz pomoć koštanog dleta.[261] Prve evropske slike i fotografije su prikazivale pejzaže, ali nisu bile osmišljene kao umetnost već radi prikazivanja Novog Zelanda.[262] Portreti Maora su takođe bili uobičajeni a umetnici su ih prikazivali kao „plemenite divljake“, egzotičnu lepotu ili prijateljski nastrojene starosedeoce.[262] Izolacija Novog Zelanda je doprinela razvoju osobene lokalne umetnosti.[263] Tokom 1960-ih i 70-ih mnogi umetnici su stvarali jedinstvene forme kombinujući maorske i zapadne tehnike.[264] Postepeno su novozelandska umetnost i zanat dostigli šire međunarodno priznanje a posebno su bili zapaženi nastupi na Bijenalu u Veneciji 2001. i na izložbi u Njujorku 2004.[256][265]
Maorski ogrtači su pravljeni od lana i ukrašeni su crnim, crvenim i belim oblicima.[266] Od lokalnog žada se prave minđuše i ogrlice, a najpoznatiji je oblik „hei-tiki“, izobličena ljudska figura koja sedi prekrštenih nogu sa glavom pomerenom u stranu.[267] Evropljani su doneli i svoj smisao za modu i do 1950-ih većina ljudi se posebno oblačila za društvene događaje.[268] Od tada su standardi oblačenja promenjeni i novozelandska moda se ocenjuje kao neformalna, praktična i bez sjaja.[269][270] Ipak, lokalna modna industrija je doživela veliki rast od 2000, a izvoz je dupliran i broj proizvođača je povećan sa nekoliko na oko 50 poznatih firmi, od kojih su neke postale priznate i na međunarodnom nivou.[270]
Književnost
[uredi | uredi izvor]Maori su brzo prihvatili ideju o zapisivanju kao načinu deljenja ideja, i mnoge njihove priče i pesme su tada zapisane.[271] Većina ranih knjiga na engleskom je poticala iz Britanije, i tek 1950-ih lokalni pisci dobijaju na značaju.[272] Iako pod uticajem globalnih trendova (modernizam) i situacija (Velika kriza) pisci su od 1930-ih počeli da razvijaju priče koje su bile fokusirane na njihove doživljaje na Novom Zelandu. Tokom ovog perioda, književnost se pomerila iz izveštačkog stila ka više akademskim težnjama.[273] Učešće u svetskim ratovima je dalo nekim od pisaca novu perspektivu na novozelandsku kulturu a nakon rata ekspanzija univerziteta je dovela do procvata lokalne književnosti.[274]
Zabava
[uredi | uredi izvor]Osnovni muzički pravci na Novom Zelandu su bluz, džez, kantri, rokenrol i hip hop sa lokalnim elementima.[275] Maori su razvili sopstveno pojanje i pesme na osnovi drevnih korena iz jugoistočne Azije koje ima setan prizvuk.[276] Flaute i trube su korišćene kao lokalni instrumenti[277] ili za signalizaciju tokom rata i u posebnim prilikama.[278] Rani doseljenici su doneli svoju muziku, duvačke grupe i horove, a prve muzičke turneje su organizovane 1860-ih.[279][280] Grupe sastavljene od gajdaša i perkusionista, su bile izuzetno popularne tokom ranog 20. veka.[281] Muzička industrija je počela da se razvija 1940-ih a mnogi novozelandski muzičari su ostvarili uspeh u Britaniji i SAD.[275] Neki umetnici izdaju pesme na maorskom jeziku a muzičko-scenska umetnost „kapa haka“ je ponovo zaživela.[282] Novozelandske muzičke nagrade se dodeljuju svake godine od strane „RIANZ-a“ počev od 1965. pod nazivom „Loxene Golden Disc Awards“ u organizaciji kompanije „Rekit i Kolman“.[283] „RIANZ“ takođe objavljuje zvaničnu top-listu.[traži se izvor]
Radio je na Novi Zeland stigao 1920. godine a televizija 1960.[284] Broj novozelandskih filmova je posebno porastao 1970-ih.[285] Novozelandska filmska komisija je od 1978. počela da pomaže lokalne filmske stvaraoce a mnogi od filmova su doživeli međunarodni uspeh. Deregulacija tokom 1980-ih je doprinela naglom povećanju broja radio i TV stanica.[285] Novozelandska televizija uglavnom emituje emisije američke i britanske proizvodnje uz veliki broj australijskih i lokalnih produkcija. Pejzaži Novog Zelanda, kompaktnost države i državni podsticaji[286] su doprineli da se neki od visokobudžetnih filmova poput trilogije Gospodar prstenova, novozelandskog režisera Pitera Džeksona, snimaju na Novom Zelandu.[287] Medijskom industrijom Novog Zelanda dominira manji broj kompanija, većinom u stranom vlasništvu uz nekoliko državnih TV i radio-stanica. Reporteri bez granica svrstavaju Novi Zeland u sam vrh u svojim godišnjim izveštajima o slobodi medija.[288]
Sport na Novom Zelandu
[uredi | uredi izvor]Većina najpopularnijih sportova na Novom Zelandu su engleskih korena.[289] Ragbi je nacionalni sport. Ragbi reprezentacija Novog Zelanda ("Ol bleksi") bila je 3 puta šampion Sveta. Ragbi reprezentacija Novog Zelanda je najbolji sportski tim na Svetu. Ragbi reprezentacija Novog Zelanda je pobedila u 77% odigranih test mečeva. 54% mladih ljudi na Novom Zelandu se bave nekim sportom. Najviše ljudi igra golf, netbol, tenis i kriket, među mlađima najpopularniji sport je fudbal dok najviše posetilaca ima ragbi.[290] Pobedničke turneje u ragbiju u Australiji i Ujedinjenom Kraljevstvu kasnih 1880-ih i ranih 1900ih su igrale važnu ulogu u konsolidovanju nacionalnog identiteta,[291] iako je uticaj sporta od tada opao.[292] Konjske trke su takođe bile popularne i bile su važan deo dominantne kulture tokom 1960-ih koja je poznata pod nazivom „ragbi, trke i pivo“.[293] Učešće Maora u evropskim sportovima je posebno primetno u ragbiju i u „haka“ plesu koji nacionalni timovi izvode pred međunarodne utakmice.[294]
Novozelandski timovi koji imaju rezultate na međunarodnom nivou su ragbi, ragbi liga, netbol, kriket, i softbol timovi a na pojedinačnom nivou rezultati su ostvarivani u triatlonu, veslanju, jedrenju i biciklizmu. Odnos broja stanovnika i osvojenih medalja na Olimpijskim i Komonvelt igrama se smatra za uspešan.[290][295] Popularni su i ekstremni sportovi, avanturistički turizam[296] i postoji jaka tradicija planinarenja — novozelandski alpinista i istraživač Edmund Hilari je zajedno sa nepalskim šerpasom Tenzingom Norgajem, 29. maja 1953. prvi uspešno osvojio najviši vrh Mont Everest.[297] Pored toga spoljne aktivnosti poput biciklizma, pecanja, plivanja, trčanja, trampinga (aktivnost popularna na Novom Zelandu koja se sastoji u kampovanju u unutrašnjosti), kanuinga, lova i sportova na snegu su takođe popularne.[298] Trke „waka ama“ u autriger kanuima polinezijskog porekla su takođe sve popularnije i danas je to međunarodni sport, sa takmičenjima u celom tihookeanskom regionu.[299]
Praznici
[uredi | uredi izvor]Državni praznici na Novom Zelandu su:[300]
Praznik | Dan |
---|---|
Nova Godina | 1. i 2. januar |
Vajtangi dan | 6. februar |
Veliki petak | poslednji petak pred Uskrs |
Uskrs | prema crkvenom kalendaru |
Uskrsni ponedeljak | prvi ponedeljak posle Uskrsa |
Dan ANZAK-a | 25. april |
Rođendan kraljice | prvi ponedeljak u junu |
Dan rada | 4. ponedeljak u oktobru |
Božić | 25. decembar |
Dan poklona | 26. decembar |
Reference
[uredi | uredi izvor]- ^ „Nacionalna agencija za statistiku”. Arhivirano iz originala 2022-11-19. g. Pristupljeno 19. 11. 2022.
- ^ „World Economic Outlook Database, October 2022”. Https:. Pristupljeno 19. 11. 2022.
- ^ „Human Development Report 2021/2022” (PDF) (na jeziku: engleski). United Nations Development Programme. 8. 9. 2022. Pristupljeno 8. 9. 2022.
- ^ „United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications”. Arhivirano iz originala 13. 07. 2011. g. Pristupljeno 10. 04. 2014.
- ^ „New Zealand”.
- ^ „Nev Zeland - zemlja dugog belog oblaka”.
- ^ „Australia and New Zealand”.
- ^ „New Zealand - tle last major land mass settled by humans”.
- ^ „Ecology & Biodiversity: New Zealand flora & fauna”.
- ^ „How land is used in New Zealand”. Arhivirano iz originala 25. 01. 2023. g. Pristupljeno 25. 01. 2023.
- ^ „Pacific voyaging and discovery”.
- ^ a b v g „History of New Zealand”.
- ^ „Milestones: 1945-1952”.
- ^ [www.nsa.gov/public_info/press_room/2010/ukusa.shtml „Declassified UKUSA Signals Intelligence Agreement Documents Available”] Proverite vrednost parametra
|url=
(pomoć). - ^ „Rogernomics — The Neoclassical Revolution”.
- ^ a b „People of New Zealand”.
- ^ „Cultural life”.
- ^ „Inside New Zealand's Film Industry: From Local Productions to Global Blockbusters”.
- ^ „Overview”. Arhivirano iz originala 25. 01. 2023. g. Pristupljeno 25. 01. 2023.
- ^ „Britain’s Charles III also proclaimed King of Australia, New Zealand”.
- ^ King 2003, str. 41.
- ^ Hay, Maclagan & Gordon 2008, str. 72.
- ^ Wilson, John (mart 2009). „European discovery of New Zealand – Tasman's achievement”. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 24. 1. 2011.
- ^ Wilson, John (septembar 2007). „Tasman’s achievement”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 16. 2. 2008.
- ^ Mackay 1986, str. 52–54.
- ^ a b Mein Smith 2005, str. 6.
- ^ Brunner 1851.
- ^ McKinnon, Malcolm (novembar 2009). „Place names – Naming the country and the main islands”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 24. 1. 2011.
- ^ „Confusion over NZ islands' names”. BBC News. 22. 4. 2009.
- ^ May Eriksen, Alanah (25. 4. 2009). „Name quest unveils historic titles”. The New Zealand Herald.
- ^ Davison, Isaac (22. 4. 2009). „North and South Islands officially nameless”. The New Zealand Herald.
- ^ „Two official options for NZ island names”. The New Zealand Herald. 10. 10. 2013.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (April 2009) [originally published in 1966]. „The Sea Floor”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 13. 1. 2011. Proverite vrednost paramet(a)ra za datum:
|date=
(pomoć) - ^ „nzdotstat.stats.govt-Subnational population estimates”.
- ^ McKenzie 1987.
- ^ „Geography”. Statistics New Zealand. 1999. Arhivirano iz originala 22. 5. 2010. g. Pristupljeno 21. 12. 2009.
- ^ Offshore Options: Managing Environmental Effects in New Zealand's Exclusive Economic Zone (PDF). Velington: Ministry for the Environment. 2005. ISBN 978-0-478-25916-2. Arhivirano iz originala (PDF) 11. 1. 2012. g. Pristupljeno 13. 3. 2012.
- ^ Coates 2002, str. 15.
- ^ Grant, David (mart 2009). „Southland places – Fiordland’s coast”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 14. 1. 2011.
- ^ Walrond, Carl (mart 2009). „Natural environment – Geography and geology”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 14. 1. 2010.
- ^ „Taupo”. GNS Science. Arhivirano iz originala 24. 3. 2011. g. Pristupljeno 2. 4. 2011.
- ^ Lewis, Keith; Nodder, Scott; Carter, Lionel (mart 2009). „Sea floor geology – Active plate boundaries”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ Keith 2009.
- ^ Wright, Dawn; Bloomer, Sherman; MacLeod, Christopher; Taylor, Brian; Goodliffe, Andrew (2000). „Bathymetry of the Tonga Trench and Forearc: A Map Series”. Marine Geophysical Researches. 21 (5): 489—512. ISSN 0025-3235. doi:10.1023/A:1026514914220.
- ^ Mullan, Brett; Tait, Andrew; Thompson, Craig (mart 2009). „Climate – New Zealand’s climate”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 1. 2011.
- ^ „Summary of New Zealand climate extremes”. National Institute of Water and Atmospheric Research. 2004. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ Walrond, Carl (mart 2009). „Natural environment – Climate”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 1. 2011.
- ^ „Mean monthly rainfall”. National Institute of Water and Atmospheric Research. Arhivirano iz originala (XLS) 3. 5. 2011. g. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ „Mean monthly sunshine hours”. National Institute of Water and Atmospheric Research. Arhivirano iz originala (XLS) 10. 6. 2011. g. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ Lindsey 2000, str. 14.
- ^ „Frequently asked questions about New Zealand plants”. New Zealand Plant Conservation Network. maj 2010. Arhivirano iz originala 08. 09. 2012. g. Pristupljeno 15. 1. 2011.
- ^ de Lange, Sawyer & Rolfe 2006
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2010) [1966]. „Mixed Broadleaf Podocarp and Kauri Forest”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 1. 2011.
- ^ Mark, Alan (mart 2009). „Grasslands – Tussock grasslands”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 17. 1. 2010.
- ^ „Commentary on Forest Policy in the Asia-Pacific Region (A Review for Indonesia, Malaysia, New Zealand, Papua New Guinea, Philippines, Thailand and Western Samoa)”. Forestry Department. 1997. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ Taylor, R. and Smith, I. (1997). The state of New Zealand’s environment 1997 Arhivirano na sajtu Wayback Machine (22. januar 2015). Ministry for the Environment, Wellington.
- ^ „New Zealand ecology: Flightless birds”. TerraNature. Pristupljeno 17. 1. 2011.
- ^ a b v Holdaway, Richard (mart 2009). „Extinctions – New Zealand extinctions since human arrival”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ Kirby, Alex (januar 2005). „Huge eagles 'dominated NZ skies'”. BBC News.
- ^ „Tuatara: New Zealand reptiles”. Department of Conservation. Arhivirano iz originala 31. 1. 2011. g. Pristupljeno 17. 1. 2011.
- ^ Ryan, Paddy (mart 2009). „Snails and slugs – Flax snails, giant snails and veined slugs”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ „Tiny Bones Rewrite Textbooks, first New Zealand land mammal fossil”. University of New South Wales. 31. 5. 2007. Arhivirano iz originala 31. 5. 2007. g.
- ^ Worthy, Trevor H.; Tennyson, Alan J. D.; Archer, Michael; Musser, Anne M.; Hand, Suzanne J.; Jones, Craig; Douglas, Barry J.; McNamara, James A.; Beck, Robin M. D. (2006). „Miocene mammal reveals a Mesozoic ghost lineage on insular New Zealand, southwest Pacific”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 103 (51): 19419—23. doi:10.1073/pnas.0605684103.
- ^ „Marine Mammals”. Department of Conservation. Arhivirano iz originala 8. 3. 2011. g. Pristupljeno 17. 1. 2011.
- ^ „Sea & shore birds”. New Zealand Department of Conservation. Arhivirano iz originala 1. 3. 2011. g. Pristupljeno 7. 3. 2011.
- ^ „Penguins”. New Zealand Department of Conservation. Arhivirano iz originala 3. 5. 2011. g. Pristupljeno 7. 3. 2011.
- ^ Jones 2002, str. 362.
- ^ Rauzon, Mark (2008). „Island restoration: Exploring the past, anticipating the future” (PDF). Marine Ornithology. 35: 97—107.
- ^ Diamond 1990, str. 3–8.
- ^ „New Zealand National Parks”. Arhivirano iz originala 26. 12. 2012. g. Pristupljeno 15. 4. 2013.
- ^ Murray-McIntosh, Rosalind P.; Scrimshaw, Brian J.; Hatfield, Peter J.; Penny, David (1998). „Testing migration patterns and estimating founding population size in Polynesia by using human mtDNA sequences”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 95 (15): 9047—52. doi:10.1073/pnas.95.15.9047.
- ^ Wilmshurst, J. M.; Anderson, A. J.; Higham, T. F. G.; Worthy, T. H. (2008). „Dating the late prehistoric dispersal of Polynesians to New Zealand using the commensal Pacific rat”. Proceedings of the National Academy of Sciences. 105 (22): 7676. Bibcode:2008PNAS..105.7676W. doi:10.1073/pnas.0801507105.
- ^ Moodley, Y.; Linz, B.; Yamaoka, Y.; Windsor, H. M.; Breurec, S.; Wu, J. -Y.; Maady, A.; Bernhoft, S.; Thiberge, J. -M. (2009). „The Peopling of the Pacific from a Bacterial Perspective”. Science. 323 (5913): 527—530. Bibcode:2009Sci...323..527M. PMC 2827536
. PMID 19164753. doi:10.1126/science.1166083.
- ^ Clark 1994, str. 123–135.
- ^ Davis, Denise (septembar 2007). „The impact of new arrivals”. Te Ara Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ Davis, Denise; Solomon, Māui (mart 2009). „'Moriori – The impact of new arrivals'”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 23. 3. 2011.
- ^ a b Mein Smith 2005, str. 23.
- ^ Salmond, str. 82.
- ^ King 2003, str. 122.
- ^ Fitzpatrick, John (2004). „Food, warfare and the impact of Atlantic capitalism in Aotearo/New Zealand” (PDF). Australasian Political Studies Association Conference: APSA 2004 Conference Papers. Arhivirano iz originala (PDF) 11. 5. 2011. g. Pristupljeno 30. 1. 2011.
- ^ Brailsford 1972, str. 35.
- ^ Wagstrom 2005, str. 71–73.
- ^ Lange 1999, str. 18.
- ^ a b Rutherford, James (april 2009) [originally published in 1966]. „Busby, James”. Ur.: McLintock, Alexander. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Sir George Gipps”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ a b Wilson, John (mart 2009). „Government and nation – The origins of nationhood”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Settlement from 1840 to 1852”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ Foster, Bernard (april 2009) [originally published in 1966]. „Akaroa, French Settlement At”. Ur.: McLintock, Alexander. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ Simpson, K (septembar 2010). „Hobson, William – Biography”. Ur.: McLintock, Alexander. from the Dictionary of New Zealand Biography. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ Phillips, Jock (april 2010). „British immigration and the New Zealand Company”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ Wilmshurst, J. M.; Hunt, T. L.; Lipo, C. P.; Anderson, A. J. (2011). „High-precision radiocarbon dating shows recent and rapid initial human colonization of East Polynesia”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 108 (5): 1815—1820. doi:10.1073/pnas.1015876108.
- ^ „Crown colony era – the Governor-General”. Ministry for Culture and Heritage. mart 2009. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ a b v Wilson, John (mart 2009). „Government and nation – The constitution”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 2. 2. 2011.
- ^ Temple 1980.
- ^ „New Zealand's 19th-century wars – overview”. Ministry for Culture and Heritage. april 2009. Arhivirano iz originala 14. 11. 2016. g. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ Wilson., John (mart 2009). „History – Liberal to Labour”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 2. 2. 2011.
- ^ „The Industrial Conciliation and Arbitration Act”.
- ^ „War and Society”. Ministry for Culture and Heritage. Arhivirano iz originala 09. 11. 2016. g. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ Easton, Brian (april 2010). „Economic history – Interwar years and the great depression”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ Derby, Mark (maj 2010). „Strikes and labour disputes – Wars, depression and first Labour government”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 1. 2. 2011.
- ^ Easton, Brian (novembar 2010). „Economic history – Great boom, 1935–1966”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 1. 2. 2011.
- ^ Keane, Basil (novembar 2010). „Te Māori i te ohanga – Māori in the economy – Urbanisation”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ Royal, Te Ahukaramū (mart 2009). „Māori – Urbanisation and renaissance”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 1. 2. 2011.
- ^ „Estimated resident population of New Zealand”. Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala 24. 7. 2011. g. Pristupljeno 30. 1. 2011. The population clock updates every 10 minutes.
- ^ „Subnational population estimates at 30. jun 2009”. Statistics New Zealand. 30. 6. 2007. Arhivirano iz originala 13. 5. 2010. g. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ „Mercer 2010 Quality of Living survey highlights – Global”. Mercer. maj 2010. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ „Commentary”. Births and Deaths: decembar 2009 quarter. Statistics New Zealand. Pristupljeno 27. 4. 2010.
- ^ a b „Life and Living in Advanced Age: A Cohort Study in New Zealand”.
- ^ „Subnational Population Estimates: At 30 June 2015 (provisional)”. Statistics New Zealand. Pristupljeno 28. 1. 2016.
- ^ „Ethnic groups in New Zealand”. 2006 Census QuickStats National highlights. Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala 23. 11. 2017. g. Pristupljeno 18. 1. 2011.
- ^ „Cultural diversity”. 2006 Census QuickStats National highlights. Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala 25. 5. 2010. g. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ „Māori Ethnic Population / Te Momo Iwi Māori”. QuickStats About Māori, Census 2006. Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala 25. 5. 2010. g. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ Collins, Simon (oktobar 2010). „Ethnic mix changing rapidly”. New Zealand Herald.
- ^ Callister, Paul (2004). „Seeking an Ethnic Identity: Is "New Zealander" a Valid Ethnic Category?” (PDF). New Zealand Population Review. 30 (1&2): 5—22. Arhivirano iz originala (PDF) 7. 2. 2013. g. Pristupljeno 7. 6. 2013.
- ^ Misa, Tapu (8. 3. 2006). „Ethnic Census status tells the whole truth”. New Zealand Herald.
- ^ „Draft Report of a Review of the Official Ethnicity Statistical Standard: Proposals to Address the ‘New Zealander’ Response Issue”. Statistics New Zealand. april 2009. Arhivirano iz originala (PDF) 13. 11. 2010. g. Pristupljeno 18. 1. 2011.
- ^ Ranford, Jodie. „'Pakeha', Its Origin and Meaning”. Māori News. Pristupljeno 20. 2. 2008.
- ^ Walrond 2007, str. 2.
- ^ „QuickStats About Culture and Identity: Birthplace and people born overseas”. Statistics New Zealand. mart 2006. Arhivirano iz originala 17. 5. 2011. g. Pristupljeno 19. 1. 2011.
- ^ For the percentages: „QuickStats About Culture and Identity – Birthplace and people born overseas”. 2006 Census. Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala 30. 4. 2010. g. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ Butcher, Andrew; McGrath, Terry (2004). „International Students in New Zealand: Needs and Responses” (PDF). International Education Journal. 5 (4). Arhivirano iz originala (PDF) 09. 03. 2012. g. Pristupljeno 28. 02. 2012.
- ^ a b v „QuickStats About Culture and Identity: Languages spoken”. Statistics New Zealand. mart 2006. Arhivirano iz originala 13. 11. 2009. g. Pristupljeno 20. 2. 2008.
- ^ Hay, Maclagan & Gordon 2008, str. 14.
- ^ * Bauer, L.; Warren, P.; Bardsley, D.; Kennedy, M.; Major, G. (2007). „New Zealand English”. Journal of the International Phonetic Association. 37 (1): 97—102. doi:10.1017/S0025100306002830.
- ^ a b Phillips, Jock (mart 2009). „The New Zealanders – Bicultural New Zealand”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ „Māori Language Week – Te Wiki o Te Reo Maori”. Ministry for Culture and Heritage. Pristupljeno februar 2008. Proverite vrednost paramet(a)ra za datum:
|access-date=
(pomoć) - ^ Squires, Nick (maj 2005). „British influence ebbs as New Zealand takes to talking Māori”. The Telegraph. Great Britain.
- ^ „Waitangi Tribunal claim – Māori Language Week”. Ministry for Culture and Heritage. jul 2010. Arhivirano iz originala 02. 06. 2023. g. Pristupljeno 19. 1. 2011.
- ^ „Māori Television Launches 100 percent Māori Language Channel”. Māori Television. Arhivirano iz originala 11. 5. 2011. g. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ www.stats.govt.nz, "2001 Survey on the health of the Māori language", preuzeto 30. aprila 2016.
- ^ www.ethnologue.com, "Maori", preuzeto 30. aprila 2016.
- ^ a b „2006 Census Data – QuickStats About Culture and Identity – Tables”. 2006 Census. Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala (XLS) 10. 6. 2011. g. Pristupljeno 30. 4. 2010. In tables 28 (Religious Affiliation) and 19 (Languages Spoken by Ethnic Group)
- ^ „New Zealand Sign Language Act 2006 No 18 (as at 30. jun 2008), Public Act – New Zealand Legislation”. Pristupljeno 29. 11. 2011.. Legislation.govt.nz (2008-06-30)
- ^ a b Dench, Olivia (jul 2010). „Education Statistics of New Zealand: 2009”. Education Counts. Pristupljeno 19. 1. 2011.
- ^ a b v g „The World Factbook – New Zealand”. CIA. 15. 11. 2007. Arhivirano iz originala 18. 09. 2019. g. Pristupljeno 30. 11. 2007.
- ^ „Education Act 1989 No 80 (as at 01. februar 2011), Public Act. Part 14: Establishment and disestablishment of tertiary institutions, Section 62: Establishment of institutions”. Education Act 1989 No 80. New Zealand Parliamentary Counsel Office/Te Tari Tohutohu Pāremata. 1. 2. 2011. Pristupljeno 15. 8. 2011.
- ^ „Studying in New Zealand: Tertiary education”. New Zealand Qualifications Authority. Pristupljeno 15. 8. 2011.
- ^ „Educational attainment of the population”. Education Counts. 2006. Arhivirano iz originala (xls) 15. 10. 2008. g. Pristupljeno 21. 2. 2008.
- ^ „QuickStats About Culture and Identity: Religious affiliation”. Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala 3. 4. 2013. g. Pristupljeno 20. 1. 2011.
- ^ „Quick Stats About culture and Identity— 2006 Census” (PDF). Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala (PDF) 10. 6. 2011. g. Pristupljeno 28. 9. 2007.
- ^ „Report for Selected Countries and Subjects”. International Monetary Fund. oktobar 2010. Pristupljeno 30. 1. 2011.
- ^ „GDP – per capita (PPP)”. The World Factbook, Central Intelligence Agency. Arhivirano iz originala 24. 04. 2013. g. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ „GDP per capita (current US$)”. World Bank. Arhivirano iz originala 11. 5. 2011. g. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ „Currencies of the territories listed in the BS exchange rate lists”. Bank of Slovenia. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ „Human Development Index and components” (PDF). United Nations Development Programme. Pristupljeno 3. 1. 2012.
- ^ a b v „Historical evolution and trade patterns”. An Encyclopaedia of New Zealand. 1966. Pristupljeno 10. 2. 2011.
- ^ Stringleman, Hugh; Peden, Robert (oktobar 2009). „Sheep farming – Growth of the frozen meat trade, 1882–2001”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 6. 5. 2010.
- ^ Baker, John (februar 2010) [originally published in 1966]. „Some Indicators of Comparative Living Standards”. Ur.: McLintock, Alexander. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 330. 4. 2010. Proverite vrednost paramet(a)ra za datum:
|access-date=
(pomoć) Table pdf downloadable from [1], Pristupljeno 15. aprila 2013. - ^ Wilson, John (mart 2009). „History – The later 20th century”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 2. 2. 2011.
- ^ Nixon, Chris; Yeabsley, John (april 2010). „Overseas trade policy – Difficult times – the 1970s and early 1980s”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011. Nepoznati parametar
|unused_data=
ignorisan (pomoć) - ^ Evans, N. „Up From Down Under: After a Century of Socialism, Australia and New Zealand are Cutting Back Government and Freeing Their Economies”. National Review. 46 (16): 47—51.
- ^ Easton, Brian (novembar 2010). „Economic history – Government and market liberalisation”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 1. 2. 2011.
- ^ Hazledine 1998.
- ^ „Unemployment”. 2010 Social report. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ Bingham, Eugene (7. 4. 2008). „The miracle of full employment”. The New Zealand Herald. Pristupljeno 17. 9. 2008.
- ^ „New Zealand Takes a Pause in Cutting Rates”. The New York Times. 10. 6. 2009. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ „New Zealand's slump longest ever”. BBC News. 26. 6. 2009. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ Bascand, Geoff (februar 2011). „Household Labour Force Survey: decembar 2010 quarter – Media Release”. Statistics New Zealand. Arhivirano iz originala 29. 4. 2011. g. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ „The Social Report 2016 – Te pūrongo oranga tangata”.
- ^ Davenport, Sally (2004). „Panic and panacea: brain drain and science and technology human capital policy”. Research Policy. 33 (4): 617—630. doi:10.1016/j.respol.2004.01.006.
- ^ O'Hare, Sean (septembar 2010). „New Zealand brain-drain worst in world”. The Telegraph. United Kingdom.
- ^ Collins, Simon (mart 2005). „Quarter of NZ's brightest are gone”. New Zealand Herald.
- ^ Winkelmann, Rainer (2000). „The labour market performance of European immigrants in New Zealand in the 1980s and 1990s”. The International Migration Review. The Center for Migration Studies of New York. 33 (1): 33—58. JSTOR 2676011. doi:10.2307/2676011.
- ^ Bain 2006, str. 44.
- ^ „Argillite quarry”. Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 20. 11. 2010.
- ^ a b Cumming, Geoff (6. 3. 2010). „Miners press to enter the green zone”. The New Zealand Herald. Pristupljeno 24. 3. 2010.
- ^ „Energy Data File 2011” (PDF). Ministry for Economic Development. jul 2011. Arhivirano iz originala (PDF) 14. 1. 2014. g. Pristupljeno 29. 1. 2014.
- ^ „Frequently Asked Questions”. New Zealand Transport Agency. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ „CIA – The World Factbook – New Zealand”. Arhivirano iz originala 18. 09. 2019. g. Pristupljeno 18. 9. 2009.
- ^ Humphris, Adrian (april 2010). „Public transport – Passenger trends”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ Atkinson, Neill (novembar 2010). „Railways – Rail transformed”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ Atkinson, Neill (april 2010). „Railways – Freight transport”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ „Air and sea transport”.
- ^ Budde, Paul. „New Zealand – Telecommunications – Major Players”. Budde Comm. Pristupljeno 30. 1. 2011.
- ^ Groser, Tim (mart, 2009). „Speech to ASEAN-Australia-New Zealand Free Trade Agreement Seminars”. New Zealand Government. Pristupljeno 30. 1. 2011. Proverite vrednost paramet(a)ra za datum:
|date=
(pomoć) - ^ „Doing business in New Zealand: New Zealand trade and export guide”.
- ^ „New Zealand Economic and Financial Overview 2010: Industrial Structure and Principal Economic Sectors”. New Zealand Treasury. april 2010. Arhivirano iz originala 23. 1. 2011. g. Pristupljeno 30. 1. 2011.
- ^ O'Sullivan, Fran (april 2008). „Trade agreement just the start – Clark”. The New Zealand Herald. Arhivirano iz originala 27. 03. 2019. g. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ „China and New Zealand sign free trade deal”. The New York Times. april 2008.
- ^ a b „Key Tourism Statistics” (PDF). Ministry of Tourism. 2010. Arhivirano iz originala (PDF) 22. 5. 2010. g. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ [/www.beehive.govt.nz/speech/tourism-rendezvous-new-zealand-2010 „Tourism Rendezvous New Zealand 2010”] Proverite vrednost parametra
|url=
(pomoć). - ^ Easton, Brian (mart 2009). „Economy – Agricultural production”. Pristupljeno 22. 1. 2011. Nepoznati parametar
|unused_data=
ignorisan (pomoć) - ^ Stringleman, Hugh; Peden, Robert (mart 2009). „Sheep farming – Changes from the 20th century”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ Stringleman, Hugh; Scrimgeour, Frank (novembar 2009). „Dairying and dairy products – Dairying in the 2000s”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ Stringleman, Hugh; Scrimgeour, Frank (mart 2009). „Dairying and dairy products – Dairy exports”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ „Global New Zealand – International Trade, Investment, and Travel Profile: Year ended jun 2009 – Key Points”. Statistics New Zealand. jun 2009. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ Stringleman, Hugh; Scrimgeour, Frank (mart 2009). „Dairying and dairy products – Manufacturing and marketing in the 2000s”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ Dalley, Bronwyn (mart 2009). „Wine – The wine boom, 1980s and beyond”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ „Wine in New Zealand”. The Economist. mart 2008.
- ^ „Queen and New Zealand”. The British Monarchy. Arhivirano iz originala 02. 04. 2019. g. Pristupljeno 28. 4. 2010.
- ^ a b v g „Factsheet – New Zealand – Political Forces”. The Economist. The Economist Group. 15. 2. 2005. Arhivirano iz originala 14. 5. 2006. g. Pristupljeno 4. 8. 2009.
- ^ „New Zealand Legislation: Royal Titles Act 1974”. New Zealand Government. februar 1974. Pristupljeno 8. 1. 2011.
- ^ „The Governor General of New Zealand”. Official website of the Governor General. Pristupljeno 8. 1. 2011.
- ^ „The Queen's role in New Zealand”. The British Monarchy. Arhivirano iz originala 26. 09. 2013. g. Pristupljeno 28. 4. 2010.
- ^ a b „Governor-General”.
- ^ a b v g „Parliament Brief: What is Parliament?”. New Zealand Parliament. Pristupljeno 30. 11. 2016.
- ^ Wilson, John (novembar 2010). „Government and nation – System of government”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 9. 1. 2011.
- ^ „Government and society”.
- ^ „How government works”.
- ^ „The Current Chief Justice”. Courts of New Zealand. Arhivirano iz originala 16. 9. 2011. g. Pristupljeno 9. 1. 2011.
- ^ a b „First past the post – the road to MMP”. Ministry for Culture and Heritage. septembar 2009. Pristupljeno 9. 1. 2011.
- ^ „Reviewing electorate numbers and boundaries”. Electoral Commission. 8. 5. 2005. Arhivirano iz originala 14. 9. 2013. g. Pristupljeno 23. 1. 2012.
- ^ „Sainte-Laguë allocation formula”. Electoral Commission. 30. 3. 2005. Arhivirano iz originala 14. 9. 2013. g. Pristupljeno 23. 1. 2012.
- ^ Collins, Simon (maj 2005). „Women run the country but it doesn't show in pay packets”. The New Zealand Herald.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „External Relations”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ „Michael Joseph Savage”. Ministry for Culture and Heritage. jul 2010. Pristupljeno 29. 1. 2011.
- ^ „Department Of External Affairs: Security Treaty between Australia, New Zealand and the United States of America”. Australian Government. septembar 1951. Arhivirano iz originala 29. 6. 2011. g. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ „The Vietnam War”. Ministry for Culture and Heritage. jun 2008. Arhivirano iz originala 08. 11. 2016. g. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ „Sinking the Rainbow Warrior – nuclear-free New Zealand”. Ministry for Culture and Heritage. avgust 2008. Arhivirano iz originala 19. 10. 2016. g. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ „Nuclear-free legislation – nuclear-free New Zealand”. New Zealand History Online. avgust 2008. Arhivirano iz originala 03. 11. 2016. g. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ Lange 1990.
- ^ a b v „New Zealand country brief”. Department of Foreign Affairs and Trade. Arhivirano iz originala 12. 10. 2013. g. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ Bertram, Geoff (april 2010). „South Pacific economic relations – Aid, remittances and tourism”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ Howes, Stephen (novembar 2010). „Making migration work: Lessons from New Zealand”. Development Policy Centre. Pristupljeno 23. 3. 2011.
- ^ „Member States of the United Nations”. United Nations. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ „New Zealand in the Commonwealth”. Komonvelt. Pristupljeno 7. 6. 2013.
- ^ „Members and partners”. Organisation for Economic Co-operation and Development. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ „Welcome to NZDF”. New Zealand Defence Force. Arhivirano iz originala 03. 07. 2020. g. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ Ayson 2007, str. 132.
- ^ „The Battle for Crete”. Ministry for Culture and Heritage. maj 2010. Pristupljeno 9. 1. 2011.
- ^ „El Alamein – The North African Campaign”. Ministry for Culture and Heritage. maj-2009. Pristupljeno 9. 1. 2011. Proverite vrednost paramet(a)ra za datum:
|date=
(pomoć) - ^ Holmes, Richard (septembar 2010). „World War Two: The Battle of Monte Cassino”. Pristupljeno 9. 1. 2011.
- ^ „Gallipoli stirred new sense of national identity says Clark”. New Zealand Herald. april 2005.
- ^ Prideaux 2007, str. 18.
- ^ Burke, Arthur. „The Spirit of ANZAC”. ANZAC Day Commemoration Committee. Arhivirano iz originala 26. 12. 2010. g. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ Edmond-Paul 2008, str. 77.
- ^ „New Zealand and the Battle of River Plate”. New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade. Arhivirano iz originala 11. 5. 2011. g. Pristupljeno 29. 1. 2011.
- ^ „New Zealand's contribution – The Battle of Britain”. Ministry for Culture and Heritage. septembar 2010. Pristupljeno 10. 1. 2011.
- ^ „Bureau of East Asian and Pacific Affairs Background Note: New Zealand”. US Department of State. avgust 2010. Pristupljeno 10. 1. 2011.
- ^ „South African War 1899–1902”. Ministry for Culture and Heritage. februar 2009. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ „NZ and the Malayan Emergency”. Ministry for Culture and Heritage. avgust 2010. Pristupljeno 11. 1. 2011.
- ^ „New Zealand Defence Force Overseas Operations”. New Zealand Defence Force. januar 2008. Arhivirano iz originala 25. 1. 2008. g. Pristupljeno 17. 2. 2008.
- ^ a b „New Zealand's Nine Provinces (1853–76)” (PDF). Friends of the Hocken Collections. mart 2000. Arhivirano iz originala (PDF) 05. 02. 2011. g. Pristupljeno 13. 1. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Provincial Divergencies”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 7. 1. 2011.
- ^ „Public holidays”. New Zealand Department of Labour. Arhivirano iz originala 4. 4. 2011. g. Pristupljeno 2. 4. 2011.
- ^ „Overview – regional rugby”. Ministry for Culture and Heritage. septembar 2010. Pristupljeno 13. 1. 2011.
- ^ a b Sancton 2000, str. 84
- ^ „Subnational population estimates at 30. jun 2010 (boundaries at 1. novembar 2010)”. Statistics New Zealand. 26. 10. 2010. Arhivirano iz originala 10. 6. 2011. g. Pristupljeno 2. 4. 2011.
- ^ Smelt & Jui 2009, str. 33-
- ^ „What is a Commonwealth Realm?”. Royal Household. Arhivirano iz originala 02. 12. 2010. g. Pristupljeno 6. 10. 2009.
- ^ a b „New Zealand’s Constitution”. The Governor-General of New Zealand. Pristupljeno 13. 1. 2010.
- ^ „Government – Structure, Personnel”. Government of the Cook Islands. Pristupljeno 13. 1. 1010. Proverite vrednost paramet(a)ra za datum:
|access-date=
(pomoć) - ^ „Tourism, Travel, & Information Guide to the New Zealand Territory of Tokelau”. Tokelau.com. Pristupljeno 13. 1. 2010.
- ^ „Government”. Tokelau Government. Pristupljeno 13. 1. 2010.
- ^ „Scott Base”. Antarctica New Zealand. Pristupljeno 13. 1. 2010.
- ^ „International Students in New Zealand: Needs and Responses” (PDF). Arhivirano iz originala (PDF) 09. 03. 2012. g. Pristupljeno 28. 02. 2012. line feed character u
|title=
na poziciji 39 (pomoć) - ^ Kennedy 2007, str. 398.
- ^ Hearn, Terry (mart 2009). „English – Importance and influence”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ „Conclusions – British and Irish immigration”. Ministry for Culture and Heritage. mart 2007. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ Stenhouse, John (novembar 2010). „Religion and society – Māori religion”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ „Māori Social Structures”. Ministry of Justice. mart 2001. Arhivirano iz originala 10. 06. 2016. g. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ Kennedy 2007, str. 400.
- ^ Kennedy 2007, str. 399.
- ^ Phillips, Jock (mart 2009). „The New Zealanders – Post-war New Zealanders”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ Phillips, Jock (mart 2009). „The New Zealanders – Ordinary blokes and extraordinary sheilas”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ a b Swarbrick, Nancy (jun 2010). „Creative life – Visual arts and crafts”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Elements of Carving”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 2. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Surface Patterns”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 2. 2011.
- ^ McKay, Bill (2004). „Māori architecture: transforming western notions of architecture”. Fabrications: the Journal of the Society of Architectural Historians, Australia and New Zealand. 14 (1&2): 1—12. Arhivirano iz originala 13. 5. 2011. g. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Painted Designs”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 2. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Tattooing”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 2. 2011.
- ^ a b „Beginnings – history of NZ painting”. Ministry for Culture and Heritage. decembar 2010. Pristupljeno 17. 2. 2011.
- ^ „A new New Zealand art – history of NZ painting”. Ministry for Culture and Heritage. novembar 2010. Pristupljeno 16. 2. 2011.
- ^ „Contemporary Maori art”. Ministry for Culture and Heritage. novembar 2010. Pristupljeno 16. 2. 2011.
- ^ Rauer, Julie. „Paradise Lost: Contemporary Pacific Art At The Asia Society”. Asia Society and Museum. Pristupljeno 17. 2. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Textile Designs”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 2. 2011.
- ^ Keane, Basil (mart 2009). „Pounamu – jade or greenstone – Implements and adornment”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 17. 2. 2011.
- ^ Wilson, John (mart 2009). „Society – Food, drink and dress”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 17. 2. 2011.
- ^ Swarbrick, Nancy (jun 2010). „Creative life – Design and fashion”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ a b „Fashion in New Zealand – New Zealand's fashion industry”. The Economist. 28. 2. 2008. Pristupljeno 6. 8. 2009.
- ^ Swarbrick, Nancy (jun 2010). „Creative life – Writing and publishing”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ „The making of New Zealand literature”. Ministry for Culture and Heritage. novembar 2010. Arhivirano iz originala 14. 11. 2016. g. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ „New directions in the 1930s – New Zealand literature”. Ministry for Culture and Heritage. avgust 2008. Pristupljeno 12. 2. 2011.
- ^ „The war and beyond – New Zealand literature”. Ministry for Culture and Heritage. novembar 2007. Pristupljeno 12. 2. 2011.
- ^ a b Swarbrick, Nancy (jun 2010). „Creative life – Music”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Arhivirano iz originala 14. 05. 2011. g. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Maori Music”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 2. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Musical Instruments”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 16. 2. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Instruments Used for Non-musical Purposes”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 16. 2. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Music: General History”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 15. 2. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Music: Brass Bands”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 14. 4. 2011.
- ^ McLintock, Alexander, ur. (april 2009) [originally published in 1966]. „Music: Pipe Bands”. from An Encyclopaedia of New Zealand. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 14. 4. 2011.
- ^ Swarbrick, Nancy (jun 2010). „Creative life – Performing arts”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Arhivirano iz originala 15. 05. 2011. g. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ „OUR STORY I OUR HERITAGE I OUR FUTURE…”. Arhivirano iz originala 25. 01. 2023. g. Pristupljeno 25. 01. 2023.
- ^ Trisha Dunleavy and Hester Joyce, eds. New Zealand Film and Television: Institution, Industry, and Cultural Change (Intellect Books, distributed by University of Chicago Press; 2012).
- ^ a b Swarbrick, Nancy (jun 2010). „Creative life – Film and broadcasting”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 21. 1. 2011.
- ^ Cieply, Michael; Rose, Jeremy (oktobar 2010). „New Zealand Bends and ‘Hobbit’ Stays”. New York Times.
- ^ „The Lord of the Rings filming locations”.
- ^ „New Zealand”.
- ^ Hearn, Terry (mart 2009). „English – Popular culture”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 22. 1. 2022.
- ^ a b Phillips, Jock (februar 2011). „Sports and leisure – Organised sports”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 23. 3. 2011.
- ^ Crawford, Scott (1999). „Rugby and the Forging of National Identity”. Ur.: Nauright, John. Sport, Power And Society In New Zealand: Historical And Contemporary Perspectives (PDF). ASSH Studies In Sports History. Arhivirano iz originala (PDF) 19. 1. 2012. g. Pristupljeno 6. 3. 2012.
- ^ Fougere 1989, str. 110–122.
- ^ „Rugby, racing and beer”. Ministry for Culture and Heritage. avgust 2010. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- ^ Derby, Mark (decembar 2010). „Māori–Pākehā relations – Sports and race”. Te Ara – the Encyclopedia of New Zealand. Pristupljeno 4. 2. 2011.
- ^ „ABS medal tally: Australia finishes third”. Australian Bureau of Statistics. 30. 8. 2004. Pristupljeno 17. 2. 2008.
- ^ Bain 2006, str. 69.
- ^ „World mourns Sir Edmund Hillary”. The Age. Australia. januar 2008.
- ^ „Sport and Recreation Participation Levels” (PDF). Sport and Recreation New Zealand. 2009. Arhivirano iz originala (PDF) 2. 6. 2010. g. Pristupljeno 30. 4. 2010.
- ^ Yousef, Robyn (januar 2011). „Waka ama: Keeping it in the family”. New Zealand Herald.
- ^ „Public holidays, Department of Labour”. Arhivirano iz originala 04. 04. 2011. g. Pristupljeno 15. 4. 2013.
Literatura
[uredi | uredi izvor]- Mary Edmond-Paul (2008). Lighted windows: critical essays on Robin Hyde. Otago University Press. str. 77. ISBN 978-1-877372-58-2.
- Fougere, Geoff (1989). „Sport, culture and identity: the case of rugby football”. Ur.: Novitz, David; Willmott, Bill. Culture and identity in New Zealand. str. 110—122. ISBN 978-0-477-01422-9. Arhivirano iz originala 12. 5. 2012. g. Pristupljeno 6. 3. 2012.
- Sancton, Andrew (2000). Merger mania: the assault on local government. McGill-Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-2163-6.
- Smelt, Roselynn; Jui Lin, Yong (2009). New Zealand. Cultures of the World (2nd izd.). New York: Marshall Cavendish. str. 33. ISBN 978-0-7614-3415-3.
- Ayson, Robert (2007). „New Zealand Defence and Security Policy,1990–2005”. Ur.: Alley, Roderic. New Zealand In World Affairs, Volume IV: 1990–2005. Wellington: Victoria University Press. str. 132. ISBN 978-0-86473-548-5.
- Socidad Peruana de Medicina Intensiva (SOPEMI) (2000). Trends in international migration: continuous reporting system on migration. Organisation for Economic Co-operation and Development. str. 276—278.
- Lange, Raeburn (1999). May the people live: a history of Māori health development 1900–1920. Auckland University Press. str. 18. ISBN 978-1-86940-214-3.
- Salmond, Anne. Two Worlds: First Meetings Between Maori and Europeans 1642–1772. Auckland: Penguin Books. str. 82. ISBN 978-0-670-83298-9.
- Diamond, Jared (1990). Towns, D; Daugherty, C; Atkinson, I, ur. New Zealand as an archipelago: An international perspective (PDF). Wellington: Conservation Sciences Publication No. 2. Department of Conservation. str. 3—8. Arhivirano iz originala (PDF) 16. 3. 2012. g. Pristupljeno 13. 3. 2012.
- Rolfe, Peter; Sawyer, John (2006). New Zealand indigenous vascular plant checklist. New Zealand Plant Conservation Network. ISBN 978-0-473-11306-3.
|first3=
zahteva|last3=
u Authors list (pomoć) - Offshore Options: Managing Environmental Effects in New Zealand's Exclusive Economic Zone (PDF). Velington: Ministry for the Environment. 2005. ISBN 978-0-478-25916-2. Arhivirano iz originala (PDF) 11. 1. 2012. g. Pristupljeno 13. 3. 2012.
- Brunner, Thomas (1851). The Great Journey: an expedition to explore the interior of the Middle Island, New Zealand, 1846-8. Royal Geographic Society.
- Mackay, Duncan (1986). „The Search For The Southern Land”. Ur.: Fraser, B. The New Zealand Book Of Events. Auckland: Reed Methuen. str. 52-54.
- McKenzie, D. W. (1987). Heinemann New Zealand atlas. Heinemann Publishers. ISBN 978-0-7900-0187-6.
- Coates, Glen (2002). The rise and fall of the Southern Alps. Canterbury University Press. ISBN 978-0-908812-93-6.
- Jones, Carl (2002). „Reptiles and Amphibians”. Ur.: Davy, Anthony. Handbook of ecological restoration: Principles of Restoration. 2. Cambridge University Press. str. 362. ISBN 978-0-521-79128-1.
|first1=
zahteva|last1=
u Editors list (pomoć) - Clark, Ross (1994). „Moriori and Māori: The Linguistic Evidence”. Ur.: Sutton, Douglas. The Origins of the First New Zealanders. Auckland: Auckland University Press. str. 123—135.
- Wagstrom, Thor (2005). „Broken Tongues and Foreign Hearts”. Ur.: Brock, Peggy. Indigenous Peoples and Religious Change. Boston: Brill Academic Publishers. str. 71—73. ISBN 978-90-04-13899-5.
- Temple, Philip (1980). Wellington Yesterday. John McIndoe. ISBN 978-0-86868-012-5.
- Hazledine, Tim (1998). Taking New Zealand Seriously: The Economics of Decency (PDF). HarperCollins Publishers. ISBN 978-1-86950-283-6. Arhivirano iz originala (PDF) 10. 5. 2011. g. Pristupljeno 22. 1. 2011.
- Prideaux, Bruce (2007). Ryan, Chris, ur. Battlefield tourism: history, place and interpretation. ElsevierScience. str. 18. ISBN 978-0-08-045362-0.
- Crawford, Scott (januar 1999). „Rugby and the Forging of National Identity”. Ur.: Nauright, John. Sport, Power And Society In New Zealand: Historical And Contemporary Perspectives (PDF). ASSH Studies In Sports History. Arhivirano iz originala (PDF) 19. 1. 2012. g. Pristupljeno 6. 3. 2012.
Spoljašnje veze
[uredi | uredi izvor]- Vlada
- Ministarstvo kulture i nasleđa
- Statistika Novog Zelanda Arhivirano na sajtu Wayback Machine (26. februar 2011)
- Turizam
- Ostalo
- Te Ara, enciklopedija Novog Zelanda
- Istorija Novog Zelanda
- Klima Novog Zelanda
- Crkveno-školska opština Sveti kralj Milutin srpski za Okland i Hamilton