Ynys Falentia
Math | ynys |
---|---|
Poblogaeth | 665 |
Daearyddiaeth | |
Lleoliad | Cefnfor yr Iwerydd |
Sir | Swydd Kerry |
Gwlad | |
Arwynebedd | 26.306 km² |
Gerllaw | Cefnfor yr Iwerydd |
Cyfesurynnau | 51.9°N 10.35°W |
Hyd | 11 cilometr |
Ynys Falentia (Gwyddeleg: Dairbhre, sy'n golygu "Y Goedwig Dderw") yw un o fannau mwyaf gorllewinol Iwerddon. Mae'n gorwedd oddi ar Benrhyn Iveragh yn ne-orllewin Sir Kerry/Ciarrai. Mae wedi'i gysylltu â'r tir mawr gan Bont Goffa Maurice O'Neill yn Portmagee. Mae fferi ceir hefyd yn gadael o Reenard Point i Knightstown, prif anheddiad yr ynys, rhwng Ebrill a Hydref. Mae ail bentref llai o'r enw Chapeltown wedi'i leoli yn fras ar ganol yr ynys, 3 kilometre (2 mi) o'r bont. Poblogaeth barhaol yr ynys yw 665 (fel o 2011). Mae'r ynys yn oddeutu 11 kilometre (7 mi) o hyd a bron i 3 kilometre (2 mi) o led.
Enw
[golygu | golygu cod]Nid yw'r enw Saesneg ar yr ynys - "Valentia Island" (a gaiff hefyd ei gamsillafu'n anghywir fel ynys "Valencia") yn dod yn union o'r ddinas Sbaeneg Valencia, ond o anheddiad ar yr ynys o'r enw An Bhaile Inse neu Beal Inse ("ceg yr ynys" neu "ynys yng yng ngheg y swnt"), a allai yn ei dro fod wedi cael ei hail-ddehongli fel rhywbeth tebyg i'r ddinas Sbaeneg gan forwyr a wladychwyr o Loegr a Sbaenwyr fel ei gilydd (mae marciwr bedd i forwyr Sbaenaidd a gollwyd yn y môr yn y fynwent Gatholig yn Kylemore).
Hanes
[golygu | golygu cod]Falentia oedd terfynfa ddwyreiniol y cebl telegraff trawsiwerydd cyntaf hyfyw yn fasnachol.[2] Daeth yr ymgais gyntaf ym 1857[3] i lanio cebl o Ballycarbery Strand ar y tir mawr ychydig i'r dwyrain o Ynys Falentia i ben mewn siom. Ar ôl i fethiannau dilynol ceblau lanio yn Knightstown ym 1858 a Bae Foilhommerum ym 1865,[4] arweiniodd yr ymdrech helaeth o'r diwedd at gyfathrebu telegraff trawsiwerydd hyfyw yn fasnachol o Fae Foilhommerum i Heart's Content, Newfoundland ym 1866. Bu ceblau telegraff trawsiwerydd yn gweithredu o Ynys Falentia am gan mlynedd, gan ddod i ben gyda Western Union International yn dod â’i weithrediadau cebl i ben ym 1966.
Cyn y telegraff trawsiwerydd, roedd gan fesuriadau hydred America ansicrwydd o 850medr o ran hydoedd Ewropeaidd. Oherwydd pwysigrwydd hydoedd cywir i fordwyo diogel, cynhaliodd Arolwg Arfordir yr UD alldaith hydred ym 1866 i gysylltu hydoedd yn yr Unol Daleithiau yn gywir â'r Arsyllfa Frenhinol yn Greenwich. Cyrhaeddodd Benjamin Gould a'i bartner AT Mosman Falentia ar 2 Hydref 1866. Fe wnaethant adeiladu arsyllfa hydred dros dro wrth ymyl Gorsaf Cable Foilhommerum i gefnogi arsylwadau hydred cydamserol â Heart's Content, Newfoundland. Ar ôl llawer o ddyddiau glawog a chymylog, cyfnewidiwyd y signalau hydred trawsiwerydd cyntaf rhwng Foilhommerum a Heart's Content ar 24 Hydref 1866.
Ar 21 Mai 1927, gwnaeth Charles A. Lindbergh ei lanfa gyntaf mewn awyren yn Ewrop dros Fae Dingle ac Ynys Falentia ar ei hediad unigol o Efrog Newydd i Baris. Ar siart Mercator 1927 a ddefnyddiwyd gan y peilot enwog, cafodd ei labelu 'Valencia'.[5]
Yn 1993 darganfu myfyriwr daeareg israddedig draciau tetrapod ffosiledig, olion traed wedi'u cadw mewn creigiau Defonaidd, ar arfordir gogleddol yr ynys yn Dohilla (51°55′51″N 10°20′38″W / 51.930868°N 10.343849°W ). Tua 385 miliwn o flynyddoedd yn ôl, pasiodd fertebriad cyntefig ger ymyl afon ym masn yr afon is-gyhydeddol sydd bellach yn ne-orllewin Iwerddon a gadawodd olion ei draed yn y tywod llaith. Cadwyd a gorchuddwyd y printiau gan lifwaddodion a thywod, ac fe'u troswyd yn graig dros amser daearegol. Mae traciau Ynys Falentia ymhlith yr arwyddion hynaf o fywyd fertebraidd ar dir.[6][7]
Ar 14 Mawrth 2021, Ynys Falentia oedd safle'r walrws cyntaf i'w weld yn Iwerddon.
Y boblogaeth hanesyddol | ||
---|---|---|
Blwyddyn | Pobl. | ±% |
1841 | 2,290 | — |
1851 | 2,482 | +8.4% |
1861 | 2,240 | −9.8% |
1871 | 2,139 | −4.5% |
1881 | 2,240 | +4.7% |
1891 | 2,050 | −8.5% |
1901 | 1,864 | −9.1% |
1911 | 1,625 | −12.8% |
1926 | 1,483 | −8.7% |
1936 | 1,198 | −19.2% |
1946 | 1,102 | −8.0% |
1951 | 1,015 | −7.9% |
1956 | 971 | −4.3% |
1961 | 926 | −4.6% |
1966 | 847 | −8.5% |
1971 | 770 | −9.1% |
1979 | 712 | −7.5% |
1981 | 718 | +0.8% |
1986 | 666 | −7.2% |
1991 | 680 | +2.1% |
1996 | 676 | −0.6% |
2002 | 690 | +2.1% |
2006 | 713 | +3.3% |
Mannau o ddiddordeb
[golygu | golygu cod]Mae nodweddion cyfun a hanes yr ynys yn ei wneud yn gyrchfan ddeniadol i dwristiaid, yn hawdd ei chyrraedd o lwybr poblogaidd Cylch Kerry.
- Clogwyni Mynydd Geokaun a Fogher: y mynydd uchaf ar Ynys Falentia a'r clogwyni môr o 180 medr ar ei ochr gogleddol.
- Yng ngogledd-ddwyrain yr ynys saif Tŷ Glanleam yng nghanol gerddi is-drofannol. Wedi'u gwarchod gan doriadau gwynt o gwyntoedd yr Iwerydd ni fydd hi fyth yn rhewi yma, mae'r gerddi hyn yn darparu'r microhinsawdd mwynaf yn Iwerddon. Gan ddechrau yn y 1830au, plannodd Syr Peter George Fitzgerald, 19eg Marchog Kerry (1808-1880),[8][9] y gerddi hyn a'u stocio â chasgliad unigryw o blanhigion prin a thyner o hemisffer y de, a dyfir fel arfer mewn tai gwydr yn Iwerddon . Mae'r gerddi wedi'u gosod mewn arddull naturiolaidd fel cyfres o deithiau cerdded. Mae planhigion o Dde America, Awstralia, Seland Newydd (y coed rhedyn talaf yn Ewrop), Chile a Siapan. Mae'r gerddi wedi'u coffáu mewn Luma apiculata euraidd amrywiol "Glanleam Gold" a ddechreuodd yn wreiddiol fel camp yn yr ardd. Mae'r gerddi ar agor i'r cyhoedd.
- Roedd y chwarel lechi a ailagorodd ym 1998 yn darparu llechi ar gyfer Tai Seneddol Prydain.[10]
- Mae'r ynys hefyd yn gartref i ganolfan dreftadaeth[11] sy'n adrodd hanes daeareg, hanes dynol, naturiol a diwydiannol yr ynys, gydag arddangosion ar yr Orsaf Geblau, yr Orsaf Radio Forol a Gorsaf Bad Achub Falentia yr RNLI.
- Maes y Telegraph (neu Maes yr Hydred) yw'r safle cyswllt cyfathrebu parhaol cyntaf rhwng Ewrop a cheblau telegraff trawsiwerydd Gogledd America a weithredwyd o Ynys Falentia o 1866.[4]
Oriel
[golygu | golygu cod]-
Dolmen Rock, llethr gorllewinol Mt. Geokaun
-
Tŷ Balleyhearney, Dwyrain Balleyhearney. Ysbyty 'Cyfnod y Newyn' ger Coed y Marchogion.
-
Diwrnod prin o eira, Main Road, Ynys Valentia yn edrych tuag at Knightstown, Harbwr Valentia a Cahersiveen
-
Dogn o'r olygfa o gopa Mt. Geokaun ("yo-kawn"). Mae Harbwr Valentia a Cahersiveen yn y cefndir
-
Dogn o'r olygfa o gopa Mt. Geokaun ("yo-kawn"). Mae Harbwr a Llythyr Valentia yn y cefndir
-
Golygfa o Graig Culloo. Mae Penrhyn y Dingle, Bae Dingle ac lan ogleddol Ynys Valentia (gan gynnwys Clogwyni Fogher) yn y cefndir.
-
Golygfa Bray Head yn edrych i'r gorllewin gydag Ynysoedd Skellig mewn pellter
-
Golygfa o Sianel Portmagee yn edrych i'r de-ddwyrain o Bray Head
-
Goleudy Valentia a'r amddiffynfeydd o'i amgylch
-
Knightstown
-
Tŷ Glanleam
-
Chwarel Llechi Valentia
Hinsawdd
[golygu | golygu cod]Mae gan Ynys Falentia hinsawdd gefnforol ( Cfb ). Ynys Falentia, ar gyfartaledd, yw'r orsaf dywydd wlypaf yn Iwerddon. Saif Ynys Falentia ar ymyl ddwyreiniol Cefnfor yr Iwerydd. Er ei fod ar yr un lledred â St Anthony yn Newfoundland yr ochr arall i Gefnfor yr Iwerydd, mae'n mwynhau gaeafau llawer mwynach diolch i effaith gymedroli prifwyntoedd y gorllewin neu'r de-orllewin, ac effeithiau cerrynt Llif y Gwlff sy'n ei cynhesu. Mae eira a rhew yn brin, ac oherwydd hyn gall yr ynys gynnal nifer o fathau gwahanol o blanhigion is-drofannol.
Chwaraeon
[golygu | golygu cod]CLG Ynyswyr Ifanc Falentia yw clwb lleol Cymdeithas Athletau Gaeleg.
Mae Falentia yn leoliad pysgota poblogaidd, ac mae dyfroedd Falentia yn dal y cofnodion Gwyddelig ar gyfer llysywen conger, merfog y môr coch, merfog Ray a physgod cŵn.
Pobl nodedig
[golygu | golygu cod]- Ganed Helen Blackburn a oedd yn ymgyrchydd hawliau menywod blaenllaw yn Lloegr yma ym 1842.[12]
- Ystyriwyd Falentia yn gartref i Mug Ruith , derwydd dall pwerus ym mytholeg Iwerddon.
- Roedd yr O'Sullivans, dan arweiniad y O'Sullivan Beare, yn berchen ar lawer o Falentia tan yr 17eg ganrif.[13]
- Roedd y naturiaethwr nodedig Maude Jane Delap yn byw ac yn gweithio yn Knightstown, gan wneud ymchwil bwysig i fywyd morol o amgylch Falentia a nodi llawer o rywogaethau newydd.[14]
- Mae Falentia yn gartref i gyn bêl-droediwr Gaeleg, Mick O'Connell a man geni John J "Scéilig" O'Kelly, arweinydd Sinn Féin o 1926 hyd at 1931.
- Ganwyd y pêl-droediwr Gaeleg Ger O'Driscoll ar Ynys Falentia.
- Bu farw’r dringwr craig Americanaidd Michael Reardon ar 13 Gorffennaf 2007 yng Nghlogwyni Fogher Ynys Falentia pan gafodd ei sgubo allan i’r môr yn dilyn dringfa lwyddiannus.
- Magwyd Gerald Spring Rice, 6ed Barwn Monteagle o Brandon ar yr ynys, fel yr oedd llawer o aelodau eraill o deulu Spring Rice.[15]
Gweler hefyd
[golygu | golygu cod]- Rhestr o orsafoedd RNLI
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ "First Transatlantic Cable and First message sent to USA 1856 Memorial by Alan Hall". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2011-07-07. Cyrchwyd 2020-03-07.
- ↑ The Atlantic Cable, Sefydliad Smithsonian, UDA.
- ↑ John R. Isaac, 1857 — Laying the Atlantic Telegraph Cable from Ship to Shore, History of the Atlantic Cable & Undersea Communications.
- ↑ 4.0 4.1 Buchanan, Keith (2013-06-21). "The Telegraph Field with transatlantic telegraph cable station - Valentia Island, Ireland - Anglo American Cable House". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2013-06-21. Cyrchwyd 2020-03-07.
- ↑ Hampton, Dan (2017). The flight: Charles Lindbergh's daring and immortal 1927 Transatlantic crossing (arg. First). New York, NY: HarperCollins. t. 189. ISBN 978-0-06-246439-2. OCLC 957504448.
- ↑ Stössel, Iwan; Williams, Edward A.; Higgs, Kenneth T. (15 Tachwedd 2016). "Ichnology and depositional environment of the Middle Devonian Valentia Island tetrapod trackways, south-west Ireland" (yn en). Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 462: 16–40. doi:10.1016/j.palaeo.2016.08.033. ISSN 0031-0182.
- ↑ Niedźwiedzki, Grzegorz; Szrek, Piotr; Narkiewicz, Katarzyna; Narkiewicz, Marek; Ahlberg, Per E. (Ionawr 2010). "Tetrapod trackways from the early Middle Devonian period of Poland" (yn en). Nature 463 (7277): 43–48. doi:10.1038/nature08623. ISSN 1476-4687. PMID 20054388.
- ↑ "The FitzGerald (Knights of Kerry) Papers (MIC/639 and T/3075)". Public Record Office of Northern Ireland. 29 Ebrill 1998. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2007-09-27. Cyrchwyd 7 Mawrth 2020.
- ↑ "Introduction to the FitzGerald (Knights of Kerry) Papers (T3075)" (PDF) (yn Saesneg). Public Record Office of Northern Ireland. Tachwedd 2007. t. 10. Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2 Medi 2016. Cyrchwyd 2020-03-07.
- ↑ Condon, Des (2006). "Valentia Island". Cromane Community Council. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2008-05-21.
- ↑ "Valentia Heritage Centre". Knightstown, Valentia Island, Co. Kerry, Ireland. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 28 Medi 2007. Cyrchwyd 2020-03-07.
- ↑ (Saesneg) Walker, Linda (2004). "Blackburn, Helen (1842–1903), campaigner for women's rights". Oxford Dictionary of National Biography (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/31905.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
- ↑ (Saesneg) Barnard, Toby (2004). "O'Sullivan Beare, Philip (b. c.1590, d. in or after 1634)". Oxford Dictionary of National Biography (arg. online). Gwasg Prifysgol Rhydychen. doi:10.1093/ref:odnb/20913.CS1 maint: ref=harv (link) (mae angen tanysgrifiad neu aelodaeth o lyfrgell gyhoeddus i ddarllen yr erthygl)
- ↑ Mulvihill, Mary (2003). Ingenious Ireland: A County-by-County Exploration of the Mysteries and Marvels of the Ingenious Irish. Dublin: Simon and Schuster. tt. 397–398. ISBN 0684020947. Cyrchwyd 10 Tachwedd 2014.
- ↑ "Obituary: Captain The Lord Monteagle of Brandon". The Guards Magazine. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-09-03. Cyrchwyd 16 March 2018.
Dolenni allanol
[golygu | golygu cod]- Porth Ynys Falentia
- Canolfan Treftadaeth Falentia
- Gŵyl Gerdd Flynyddol Ynys Falentia
- Gwybodaeth Teithio
- Traciau Tetrapod Archifwyd 2005-04-26 yn y Peiriant Wayback
- Gosod Cebl Telegraff yr Iwerydd
- Llwybr Hanes Cebl Telegraph
- Hanes Ceblau yng Nghanolfan Treftadaeth Falentia
- Alan Hall - Cerflunydd y Cable Trawsiwerydd Cyntaf a'r neges Gyntaf a anfonwyd i Gofeb UDA 1856 Archifwyd 2017-09-18 yn y Peiriant Wayback
- Telegraffau Tanfor, Eu Hanes, Adeiladu, a Gweithio gan Charles Bright
- Cysylltu Hydred Ewropeaidd ac America
- Canolfan Hanes IEEE: Gorsafoedd Ceblau Trawsiwerydd Sir Kerry, 1866
- Y Hydred Trawsiwerydd fel y'i Penderfynwyd gan Alldaith Arolwg Arfordir 1866
- Pysgota Môr Ynys Falentia Archifwyd 2020-08-23 yn y Peiriant Wayback
- Maes y Telegraff - Ynys Falentia
- Gwefan Irelandbyways Gwybodaeth Falentia Archifwyd 2019-04-15 yn y Peiriant Wayback
- Ynys Falentia