Ëmlafbunn: Ënnerscheed tëscht de Versiounen
k r2.7.2) (Bot Derbäi setzen: ky:Орбита |
k →Planéiten, Bunnelementer, Duebelstären: ortho using AWB |
||
(40 Tëscheversioune vun 14 Benotzer ginn net gewisen) | |||
Linn 1: | Linn 1: | ||
{{Aner Bedeitungen op Mooss|dem Orbit a sengem urspréngleche Sënn|de Londoner Aussiichtstuerm|ArcelorMittal Orbit}} |
|||
D''''Ëmlafbunn''' oder '''Orbit''' ass d'Bezeechnung vun der Bunnkurv, op där sech en [[ |
D''''Ëmlafbunn''' oder '''Orbit''' ass d'Bezeechnung vun der Bunnkurv, op där sech en [[Himmelskierper|Objet]] [[Ëmlafzäit|periodesch]] ëm een aneren (masseräichen, zentralen) Objet beweegt. Dës Bunn huet als ideal Form eng [[Ellips]]. Well stänneg Kräfte vu baussen op sou een [[Zwéikierperproblem|Zwéikierpersystem]] wierken, kann d'Bunnform keng mathematesch exakt Ellips sinn. |
||
[[Fichier:orbit2.gif| |
[[Fichier:orbit2.gif|thumb|Zwéi Kierper ëmkreesen zesummen de [[Baryzentrum]].]] |
||
== Ëmlafbunn als |
== Ëmlafbunn als Zwéikierperproblem == |
||
Koppelen, déi sech ëmkreesen, si virun allem: |
Koppelen, déi sech ëmkreesen, si virun allem: |
||
* D'[[Äerd]] ëm d'[[Sonn]]; kuckt ''[[Äerdbunn]]'' |
* D'[[Äerd]] ëm d'[[Sonn]]; kuckt ''[[Äerdbunn]]'' |
||
Linn 7: | Linn 8: | ||
* D'''Äerdëmlafbunn'': |
* D'''Äerdëmlafbunn'': |
||
** Den [[Äerdmound]] ëm d'Äerd; kuckt ''[[Äerdmoundbunn]]'' |
** Den [[Äerdmound]] ëm d'Äerd; kuckt ''[[Äerdmoundbunn]]'' |
||
** [[Satellit (Raumfaart)|Satellitten]], [[ |
** [[Satellit (Raumfaart)|Satellitten]], [[Raumfär]]en; kuckt ''[[Satellittenorbit]]'' |
||
* [[Planéit]]en, [[Koméit]]en oder [[Asteroid]]en ëm d'Sonn (kuckt [[Sonnesystem]]) |
* [[Planéit]]en, [[Koméit]]en oder [[Asteroid]]en ëm d'Sonn (kuckt [[Sonnesystem]]) |
||
* [[Mound]]en ëm aner Planéiten oder ëm Asteroiden |
* [[Mound]]en ëm aner Planéiten oder ëm Asteroiden |
||
* [[Duebelstär]]en ëmeneen ( |
* [[Duebelstär]]en ëmeneen (respektiv ëm de [[Baryzentrum]]). |
||
* [[Exoplanéit]]en ëm hiren Zentralobjet |
* [[Exoplanéit]]en ëm hiren Zentralobjet |
||
* D'Sonn (a mat hir d'ganzt Sonnesystem) ëm de [[Galakteschen Zentrum|Zentrum vun der Mëllechstrooss]] |
* D'Sonn (a mat hir d'ganzt Sonnesystem) ëm de [[Galakteschen Zentrum|Zentrum vun der Mëllechstrooss]] |
||
== Planéiten, Bunnelementer, Duebelstären == |
== Planéiten, Bunnelementer, Duebelstären == |
||
[[Fichier:Bahnelemente.svg |
[[Fichier:Bahnelemente.svg|thumbnail|upright=1.2|Véier vu sechs [[Bunnelement]]er, wéi si bei Planéiten normal sinn.]] |
||
Am geneeste |
Am geneeste sinn d'Ëmlafbunne vun de [[Planéit]]en aus eisem [[Sonnesystem]] bekannt. Am Ufank vum 17. Joerhonnert hat de [[Johannes Kepler]] bei der Analys vun der Marsbunn erkannt, datt déi Ëmlafbunn eng [[Ellips]] ass. Dat selwecht gëllt fir all [[Himmelskierper]], déi sech ëm d'[[Sonn]] beweegen a kengen anere Kräften, wéi z. B. dem [[Sonnewand]], ausgesat sinn. |
||
Aus dem [[Gravitatiounsgesetz]] kann een ofleeden, datt a jiddwer [[ |
Aus dem [[Gravitatiounsgesetz]] kann een ofleeden, datt a jiddwer [[Zwéikierperproblem|Zwéikierpersystem]] d'Bunne [[Kegelschnëtt]]er sinn – dat heescht [[Krees (Geometrie)|Kreesser]], Ellipsen, [[Parabol (Mathematik)|Parabolen]] oder [[Hyperbol (Mathematik)|Hyperbolen]]. |
||
Si loosse sech – bei beweegte [[Punktmass]]en am [[Vakuum]] – exakt duerch ''6 [[Bunnelement]]er'' beschreiwen. |
Si loosse sech – bei beweegte [[Punktmass]]en am [[Vakuum]] – exakt duerch ''6 [[Bunnelement]]er'' beschreiwen. |
||
Déi richteg Ëmlafbunne wäichen allerdéngs vun dësen |
Déi richteg Ëmlafbunne wäichen allerdéngs vun dësen ideale [[Keplerbunn]]en of, well s prinzipiell och der [[Gravitatioun]]swierkung vun all den anere Kierper vum [[System]] ënnerleien. |
||
Sou laang d'Kierper wäit genuch vunenee leien, bleiwen d'Differenzen zu den idealiséierte Kegelschnëtter minimal. Déi sog. [[Bunnstéierung]]e |
Sou laang d'Kierper wäit genuch vunenee leien, bleiwen d'Differenzen zu den idealiséierte Kegelschnëtter minimal. Déi sog. [[Bunnstéierung]]e loosse sech duerch d'Stéierungsrechnung vun der [[Himmelsmechanik]] ermëttelen, déi op de [[Carl Friedrich Gauß]] an e puer vu sengen Zäitgenossen zeréckgeet. Si modelléiert déi eenzel Kräften a berechent, wéi déi momentan Keplerbunn [[Oskulatioun|oskuléierend]] an déi nächst Ellips iwwergeet. |
||
Zousätzlech bewierkt all ongläich Masseverdeelung – wéi d'[[Ofplattung]] vu Planéiten déi [[Rotatiounsbeweegung|rotéieren]] |
Zousätzlech bewierkt all ongläich Masseverdeelung – wéi d'[[Ofplattung]] vu Planéiten déi [[Rotatiounsbeweegung|rotéieren]] – en net grad homogeent Gravitatiounsfeld; et ass besonnesch un Ännerunge vun hire Moundbunnen ze bemierken. |
||
Och déi [[allgemeng Relativitéitstheorie]] beschreift Effekter, déi d'Ëmlafbunnen e bëssi veränneren. |
Och déi [[allgemeng Relativitéitstheorie]] beschreift Effekter, déi d'Ëmlafbunnen e bëssi veränneren. |
||
Beispillsweis weist de Planéit [[Merkur (Planéit)|Merkur]] eng zwar kleng, awer moossbar Ofwäichung vu senger Ellipsbunn. E kënnt no engem Ëmlaf net méi genee op den Ausgangspunkt |
Beispillsweis weist de Planéit [[Merkur (Planéit)|Merkur]] eng zwar kleng, awer moossbar Ofwäichung vu senger Ellipsbunn. E kënnt no engem Ëmlaf net méi genee op den Ausgangspunkt zeréck, mä follegt duerch eng [[rechtleefeg]] Dréiung vun der Apsidelinn enger Rosettebunn. Dës [[Periheldréiung]] kann dem Newton seng Gravitatiounstheorie zwar erklären, awer net vollstänneg. Dozou misst d'[[Sonn]] eng liicht ofgeflaachte Form hunn. Eng hireechend Erklärung fir déi total Gréisst vun der Periheldréiung vun alle betraffene Planéite liwwert déi allgemeng Relativitéitstheorie. |
||
Och [[Duebelstär]]e kommen dem Kepler senge Gesetzer |
Och [[Duebelstär]]e kommen dem Kepler senge Gesetzer zimmlech no, wann een hir Beweegung als ''zwou'' Ellipsen ëm de kollektive Schwéierpunkt versteet. Nëmme beim [[Dräikierperproblem|Méifachsystem]] oder enke Stärekoppele si speziell Methode vu Stéierungsrechnungen erfuerderlech. |
||
Nach méi grouss [[Instabilitéit]]e weisen d'Orbite vun zwéin no beieneen ëmkreesenden [[Neutronestär]]en op. Duerch d'Reaktioune vu Raum-Zäit-[[Relativitéit]] entsteet Gravitatiounsstralung, an d'Neutronestäre stierzen (no laanger Zäit) aneneen. Vill [[Röntgen]]quellen um Himmel sinn op dës Aart a Weis z'erklären. |
Nach méi grouss [[Instabilitéit]]e weisen d'Orbite vun zwéin no beieneen ëmkreesenden [[Neutronestär]]en op. Duerch d'Reaktioune vu Raum-Zäit-[[Relativitéit]] entsteet Gravitatiounsstralung, an d'Neutronestäre stierzen (no laanger Zäit) aneneen. Vill [[Röntgen]]quellen um Himmel sinn op dës Aart a Weis z'erklären. |
||
Wéi d'[[Physik]]er ëm d'Joerhonnertwend ugefaangen hunn, d'Bunne vun [[Elektron]]en am [[Atom]] ze berechnen, |
Wéi d'[[Physik]]er ëm d'Joerhonnertwend ugefaangen hunn, d'Bunne vun [[Elektron]]en am [[Atom]] ze berechnen, hu si geduecht et wier e ''Planéitesystem a Miniatur''. Déi éischt Modeller ware [[Keplerbunn]]e vun Elektronen ëm den [[Atomkär]]. |
||
Allerdéngs hate se séier erkannt, datt Elektronen, déi ëm de Kär kreesen, konform zu de [[ |
Allerdéngs hate se séier erkannt, datt Elektronen, déi ëm de Kär kreesen, konform zu de [[Maxwellequatioun]]en [[elektromagnéitesch Well]]en ausschécken a wéinst der sou ofgestraalter [[Energie]] a Brochdeeler vu Sekonnen an den Atomkär stierze missten. |
||
Dat war ee vun de Problemer, déi schliisslech zu der Entwécklung vun der [[Quantemechanik]] gefouert hunn. |
Dat war ee vun de Problemer, déi schliisslech zu der Entwécklung vun der [[Quantemechanik]] gefouert hunn. |
||
Linn 45: | Linn 46: | ||
== Um Spaweck == |
== Um Spaweck == |
||
* {{de}} [http://www.schulphysik.de/strutz/keplergl.pdf Wahre/exzentrische Anomalie in Keplerbahnen (pdf-Dokument)] |
* {{de}} [http://www.schulphysik.de/strutz/keplergl.pdf Wahre/exzentrische Anomalie in Keplerbahnen (pdf-Dokument)] |
||
{{Commonscat|Orbits}} |
{{Commonscat|Orbits|Ëmlafbunnen}} |
||
{{DEFAULTSORT:Emlafbunn}} |
|||
[[Kategorie: |
[[Kategorie:Himmelsmechanik]] |
||
[[af:Wentelbaan]] |
|||
[[als:Umlaufbahn]] |
|||
[[ar:مدار]] |
|||
[[ast:Órbita]] |
|||
[[az:Orbit]] |
|||
[[bn:কক্ষপথ (গ্রহ)]] |
|||
[[bs:Planetarna putanja]] |
|||
[[bg:Орбита]] |
|||
[[ca:Òrbita]] |
|||
[[cs:Oběžná dráha]] |
|||
[[sn:Boterekwa]] |
|||
[[da:Omløbsbane]] |
|||
[[de:Umlaufbahn]] |
|||
[[et:Orbiit]] |
|||
[[en:Orbit]] |
|||
[[es:Órbita]] |
|||
[[eo:Orbito]] |
|||
[[eu:Orbita]] |
|||
[[fa:مدار (سیاره)]] |
|||
[[fr:Orbite]] |
|||
[[gd:Reul-chuairt]] |
|||
[[gl:Órbita]] |
|||
[[ko:궤도]] |
|||
[[hy:Ուղեծիր]] |
|||
[[hi:कक्षा (भौतिकी)]] |
|||
[[hr:Planetarna putanja]] |
|||
[[io:Orbito]] |
|||
[[id:Orbit]] |
|||
[[it:Orbita]] |
|||
[[kk:Орбита]] |
|||
[[ku:Xulgeh]] |
|||
[[ky:Орбита]] |
|||
[[la:Orbita]] |
|||
[[lv:Orbīta]] |
|||
[[lt:Orbita]] |
|||
[[hu:Pálya (csillagászat)]] |
|||
[[mr:कक्षा]] |
|||
[[ms:Orbit]] |
|||
[[nl:Baan (hemellichaam)]] |
|||
[[ja:軌道 (力学)]] |
|||
[[no:Bane]] |
|||
[[nn:Bane]] |
|||
[[oc:Orbita]] |
|||
[[uz:Mehvar]] |
|||
[[nds:Ümloopbahn]] |
|||
[[pl:Orbita]] |
|||
[[pt:Órbita]] |
|||
[[ro:Orbită (astronomie)]] |
|||
[[ru:Орбита]] |
|||
[[sah:Эргийэр ии]] |
|||
[[scn:Òrbita]] |
|||
[[simple:Orbit]] |
|||
[[sk:Obežná dráha]] |
|||
[[sl:Tir]] |
|||
[[ckb:خولگە]] |
|||
[[sr:Орбита]] |
|||
[[fi:Kiertorata]] |
|||
[[sv:Omloppsbana]] |
|||
[[tl:Orbito (astronomiya)]] |
|||
[[th:วงโคจร]] |
|||
[[tr:Yörünge]] |
|||
[[uk:Орбіта]] |
|||
[[ur:مدار]] |
|||
[[vec:Òrbita]] |
|||
[[vi:Quỹ đạo]] |
|||
[[diq:Deleme]] |
|||
[[zh:轨道 (力学)]] |
Aktuell Versioun vum 19:29, 1. Mee 2023
Dësen Artikel beschäftegt sech mat dem Orbit a sengem urspréngleche Sënn. Fir de Londoner Aussiichtstuerm, kuckt wgl. ArcelorMittal Orbit. |
D'Ëmlafbunn oder Orbit ass d'Bezeechnung vun der Bunnkurv, op där sech en Objet periodesch ëm een aneren (masseräichen, zentralen) Objet beweegt. Dës Bunn huet als ideal Form eng Ellips. Well stänneg Kräfte vu baussen op sou een Zwéikierpersystem wierken, kann d'Bunnform keng mathematesch exakt Ellips sinn.
Ëmlafbunn als Zwéikierperproblem
[änneren | Quelltext änneren]Koppelen, déi sech ëmkreesen, si virun allem:
- D'Äerd ëm d'Sonn; kuckt Äerdbunn
- D'Äerd ëm den Äerd-Äerdmound-Schwéierpunkt
- D'Äerdëmlafbunn:
- Den Äerdmound ëm d'Äerd; kuckt Äerdmoundbunn
- Satellitten, Raumfären; kuckt Satellittenorbit
- Planéiten, Koméiten oder Asteroiden ëm d'Sonn (kuckt Sonnesystem)
- Mounden ëm aner Planéiten oder ëm Asteroiden
- Duebelstären ëmeneen (respektiv ëm de Baryzentrum).
- Exoplanéiten ëm hiren Zentralobjet
- D'Sonn (a mat hir d'ganzt Sonnesystem) ëm de Zentrum vun der Mëllechstrooss
Planéiten, Bunnelementer, Duebelstären
[änneren | Quelltext änneren]Am geneeste sinn d'Ëmlafbunne vun de Planéiten aus eisem Sonnesystem bekannt. Am Ufank vum 17. Joerhonnert hat de Johannes Kepler bei der Analys vun der Marsbunn erkannt, datt déi Ëmlafbunn eng Ellips ass. Dat selwecht gëllt fir all Himmelskierper, déi sech ëm d'Sonn beweegen a kengen anere Kräften, wéi z. B. dem Sonnewand, ausgesat sinn.
Aus dem Gravitatiounsgesetz kann een ofleeden, datt a jiddwer Zwéikierpersystem d'Bunne Kegelschnëtter sinn – dat heescht Kreesser, Ellipsen, Parabolen oder Hyperbolen.
Si loosse sech – bei beweegte Punktmassen am Vakuum – exakt duerch 6 Bunnelementer beschreiwen.
Déi richteg Ëmlafbunne wäichen allerdéngs vun dësen ideale Keplerbunnen of, well s prinzipiell och der Gravitatiounswierkung vun all den anere Kierper vum System ënnerleien. Sou laang d'Kierper wäit genuch vunenee leien, bleiwen d'Differenzen zu den idealiséierte Kegelschnëtter minimal. Déi sog. Bunnstéierunge loosse sech duerch d'Stéierungsrechnung vun der Himmelsmechanik ermëttelen, déi op de Carl Friedrich Gauß an e puer vu sengen Zäitgenossen zeréckgeet. Si modelléiert déi eenzel Kräften a berechent, wéi déi momentan Keplerbunn oskuléierend an déi nächst Ellips iwwergeet.
Zousätzlech bewierkt all ongläich Masseverdeelung – wéi d'Ofplattung vu Planéiten déi rotéieren – en net grad homogeent Gravitatiounsfeld; et ass besonnesch un Ännerunge vun hire Moundbunnen ze bemierken. Och déi allgemeng Relativitéitstheorie beschreift Effekter, déi d'Ëmlafbunnen e bëssi veränneren.
Beispillsweis weist de Planéit Merkur eng zwar kleng, awer moossbar Ofwäichung vu senger Ellipsbunn. E kënnt no engem Ëmlaf net méi genee op den Ausgangspunkt zeréck, mä follegt duerch eng rechtleefeg Dréiung vun der Apsidelinn enger Rosettebunn. Dës Periheldréiung kann dem Newton seng Gravitatiounstheorie zwar erklären, awer net vollstänneg. Dozou misst d'Sonn eng liicht ofgeflaachte Form hunn. Eng hireechend Erklärung fir déi total Gréisst vun der Periheldréiung vun alle betraffene Planéite liwwert déi allgemeng Relativitéitstheorie.
Och Duebelstäre kommen dem Kepler senge Gesetzer zimmlech no, wann een hir Beweegung als zwou Ellipsen ëm de kollektive Schwéierpunkt versteet. Nëmme beim Méifachsystem oder enke Stärekoppele si speziell Methode vu Stéierungsrechnungen erfuerderlech.
Nach méi grouss Instabilitéite weisen d'Orbite vun zwéin no beieneen ëmkreesenden Neutronestären op. Duerch d'Reaktioune vu Raum-Zäit-Relativitéit entsteet Gravitatiounsstralung, an d'Neutronestäre stierzen (no laanger Zäit) aneneen. Vill Röntgenquellen um Himmel sinn op dës Aart a Weis z'erklären.
Wéi d'Physiker ëm d'Joerhonnertwend ugefaangen hunn, d'Bunne vun Elektronen am Atom ze berechnen, hu si geduecht et wier e Planéitesystem a Miniatur. Déi éischt Modeller ware Keplerbunne vun Elektronen ëm den Atomkär.
Allerdéngs hate se séier erkannt, datt Elektronen, déi ëm de Kär kreesen, konform zu de Maxwellequatiounen elektromagnéitesch Wellen ausschécken a wéinst der sou ofgestraalter Energie a Brochdeeler vu Sekonnen an den Atomkär stierze missten. Dat war ee vun de Problemer, déi schliisslech zu der Entwécklung vun der Quantemechanik gefouert hunn.
Kuckt och
[änneren | Quelltext änneren]Um Spaweck
[änneren | Quelltext änneren]Commons: Ëmlafbunnen – Biller, Videoen oder Audiodateien |