Friedrich Christiansen: verschil tussen versies
kGeen bewerkingssamenvatting |
|||
(43 tussenliggende versies door 26 gebruikers niet weergegeven) | |||
Regel 8: | Regel 8: | ||
| sterfplaats = [[Aukrug]], [[Bondsrepubliek Duitsland (1949-1990)|Bondsrepubliek Duitsland]] |
| sterfplaats = [[Aukrug]], [[Bondsrepubliek Duitsland (1949-1990)|Bondsrepubliek Duitsland]] |
||
| sterfdatum = [[3 december]] [[1972]] |
| sterfdatum = [[3 december]] [[1972]] |
||
| begraven = [[Aukrug]] dorpsbegraafplaats, [[Duitsland]]; linkerkant.<ref name=" |
| begraven = [[Aukrug]] dorpsbegraafplaats, [[Duitsland]]; linkerkant.<ref name="World War II Graves">{{en}}[https://ww2gravestone.com/people/christiansen-friedrich-christian/ World War II Graves: Christiansen, Friedrich Christian. Geraadpleegd op 3 september 2020.] [https://web.archive.org/web/20230207172150/https://ww2gravestone.com/people/christiansen-friedrich-christian/ Gearchiveerd] op 7 februari 2023.</ref> |
||
| religie = |
| religie = |
||
| partij = {{DE-1871}}<br />{{DE-1919}}<br />{{DE-1935}} |
|||
| partij = [[Bestand:Flag of the German Empire.svg|border|24px]] [[Duitse Keizerrijk|Duitse Rijk]]<br />[[Bestand:Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg|24px]] [[Weimarrepubliek]]<br />[[Bestand:Flag of Germany 1933.svg|24px]] [[nazi-Duitsland]] |
|||
| onderdeel = [[Bestand:Flag of German Empire (jack 1903).svg|25px]] [[Kaiserliche Marine]]<br />[[Bestand:Luftwaffe eagle.svg|25px]][[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]] |
| onderdeel = [[Bestand:Flag of German Empire (jack 1903).svg|25px]] [[Kaiserliche Marine]]<br />[[Bestand:Luftwaffe eagle.svg|25px]][[Luftwaffe (Wehrmacht)|Luftwaffe]] |
||
| dienstjaren = 1914 - 1919<br />1934 - 1945 |
| dienstjaren = [[1914]] - [[1919]]<br />[[1934]] - [[1945]] |
||
| rang = [[Kapitein-luitenant ter zee|''Kapitän zur See'']]<br />(Kaiserliche Marine)<br />[[Bestand:Luftwaffe collar tabs General der Flieger 3D.svg|40px]] [[Bestand:WMacht Lw OF8-Gerneral 1945.svg|60px]]<br />''[[General der Flieger]]'' |
| rang = [[Kapitein-luitenant ter zee|''Kapitän zur See'']]<br />(Kaiserliche Marine)<br />[[Bestand:Luftwaffe collar tabs General der Flieger 3D.svg|40px]] [[Bestand:WMacht Lw OF8-Gerneral 1945.svg|60px]]<br />''[[Generaal der Vliegeniers|General der Flieger]]'' |
||
| eenheid = |
| eenheid = |
||
| leiding = ''Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden''<br /> |
| leiding = ''Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden''<br />29 mei 1940 -<br /> 7 april 1945<br />[[25e Leger (Wehrmacht)|25e Leger]]<br />10 november 1944 -<br /> 28 januari 1945<br />[[Nationalsozialistisches Fliegerkorps]]<br />15 april 1937 -<br /> 26 juni 1943 |
||
| veldslagen-naam = |
| veldslagen-naam = |
||
| veldslagen = [[Eerste Wereldoorlog]] |
| veldslagen = [[Eerste Wereldoorlog]] |
||
---- |
|||
[[Tweede Wereldoorlog]] |
|||
| onderscheidingen = [[#Decoraties|Zie decoraties]] |
| onderscheidingen = [[#Decoraties|Zie decoraties]] |
||
| anderwerk = |
| anderwerk = |
||
| portaal = |
| portaal = Tweede Wereldoorlog |
||
}} |
}} |
||
[[Bestand:Bundesarchiv Bild 101I-719-0204-06A, Atlantikwall, Geschützbunker, Inspektion.jpg| |
[[Bestand:Bundesarchiv Bild 101I-719-0204-06A, Atlantikwall, Geschützbunker, Inspektion.jpg|thumb|Friedrich Christiansen (geheel links, witte sjaal) inspecteert een bunker van de [[Atlantikwall]] kort voor de invasie in 1944.]] |
||
'''Friedrich Christiansen''' ([[Wyk auf Föhr]], [[12 december]] [[1879]] - [[Aukrug]], [[3 december]] [[1972]]) was |
'''Friedrich Christiansen''' ([[Wyk auf Föhr]], [[12 december]] [[1879]] - [[Aukrug]], [[3 december]] [[1972]]) was een Duitse militair en [[oorlogsmisdadiger]]. |
||
==Oorlogsmisdaden in de Tweede Wereldoorlog== |
== Oorlogsmisdaden in de Tweede Wereldoorlog == |
||
Christiansen was van [[29 mei]] [[1940]] tot [[7 april]] [[1945]] ''Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden'' (onder het [[Oberkommando der Wehrmacht]]) en van [[10 november]] [[1944]] tot [[28 januari]] [[1945]] opperbevelhebber van het [[25e Leger (Duitsland)|25e leger]]. In deze laatste functie werd hij opgevolgd door [[Gunther Blumentritt]]. |
Christiansen was van [[29 mei]] [[1940]] tot [[7 april]] [[1945]] ''Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden'' (onder het ''[[Oberkommando der Wehrmacht]]'') en van [[10 november]] [[1944]] tot [[28 januari]] [[1945]] opperbevelhebber van het [[25e Leger (Duitsland)|25e leger]]. In deze laatste functie werd hij opgevolgd door [[Gunther Blumentritt]]. Hij gaf op [[2 oktober]] [[1944]] de opdracht om een [[Razzia van Putten|razzia]] uit te voeren in het [[Gelderland|Gelderse]] dorp [[Putten (plaats)|Putten]], nadat een Puttense verzetsgroep een Duitse officier had doodgeschoten. |
||
Hij gaf op [[2 oktober]] [[1944]] de opdracht om een [[Razzia van Putten|razzia]] uit te voeren in het [[Gelderland|Gelderse]] dorp [[Putten (plaats)|Putten]], nadat een Puttense verzetsgroep een Duitse officier had doodgeschoten. |
|||
Christiansen werd in [[1948]] in [[Arnhem]] tot 12 jaar cel veroordeeld wegens oorlogsmisdaden. Hij werd echter in december [[1951]] vrijgelaten. |
Christiansen werd in [[1948]] in [[Arnhem]] tot 12 jaar cel veroordeeld wegens oorlogsmisdaden. Hij werd echter in december [[1951]] vrijgelaten. |
||
== Achtergrond en eerdere carrière == |
== Achtergrond en eerdere carrière == |
||
Christiansen stamde uit een familie van zeevaarders en begon zijn loopbaan zelf ook als kapitein op de handelsvaart. In [[1913]] werd hij beroepssoldaat en op 27 maart 1914 haalde hij zijn [[vliegbrevet]]. De volgende dag wist hij al bijna, op enkele minuten na, het wereldafstandsrecord voor eendekkers te doorbreken. Christiansen vloog die dag vanaf [[Fuhlsbüttel]] via [[Neumünster]] naar [[Dresden]], waar hij 's avonds ten gevolge van benzinegebrek moest landen. Hij had toen 10 uren en 15 minuten gevlogen. |
Christiansen stamde uit een familie van zeevaarders en begon zijn loopbaan zelf ook als kapitein op de handelsvaart. In [[1913]] werd hij beroepssoldaat en op 27 maart 1914 haalde hij zijn [[vliegbrevet]]. De volgende dag wist hij al bijna, op enkele minuten na, het wereldafstandsrecord voor eendekkers te doorbreken. Christiansen vloog die dag vanaf [[Fuhlsbüttel (Hamburg)|Fuhlsbüttel]] via [[Neumünster]] naar [[Dresden]], waar hij 's avonds ten gevolge van benzinegebrek moest landen. Hij had toen 10 uren en 15 minuten gevlogen. |
||
=== Eerste Wereldoorlog === |
=== Eerste Wereldoorlog === |
||
Regel 38: | Regel 39: | ||
=== Leven als piloot en kapitein === |
=== Leven als piloot en kapitein === |
||
Tegen het eind van de Eerste Wereldoorlog verliet Christiansen de militaire dienst. Hij aanvaardde een betrekking bij een vliegtuigfabriek in [[Travemünde]], waar hij zijn kennis en ervaring ten nutte kon maken. Doch ingevolge het [[Vrede van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (1919) werd het bouwen van vliegtuigen verboden en werd tevens vernietiging van de uit de oorlog overgebleven vliegtuigen geëist. |
Tegen het eind van de Eerste Wereldoorlog verliet Christiansen de militaire dienst. Hij aanvaardde een betrekking bij een vliegtuigfabriek in [[Travemünde]], waar hij zijn kennis en ervaring ten nutte kon maken. Doch ingevolge het [[Vrede van Versailles (1919)|Verdrag van Versailles]] (1919) werd het bouwen van vliegtuigen verboden en werd tevens vernietiging van de uit de oorlog overgebleven vliegtuigen geëist. Hierop wist Christiansen met een, ondanks de vele belemmeringen, op zijn aanwijzingen gebouwd vliegtuig naar Noorwegen te vertrekken, alwaar hij zich vestigde. Hij stelde zich hier met het vliegtuig ten dienste van de Noorse zeevisserij om de in de Noorse wateren voorkomende scholen [[haring (dier)|haring]]en en [[sardine]]s op te sporen, zodat de vissers sneller naar de scholen konden varen. Hij verbleef in Noorwegen op een klein eiland voor de kust bij [[Bergen (Noorwegen)|Bergen]], alwaar hij een geïmproviseerd vliegveldje had ingericht. Christiansen leefde hier erg eenzaam, maar voelde zich daar, omringd door water en met een vliegtuig voor het luchtruim, zeer in zijn element. |
||
Hierop wist Christiansen met een, ondanks de vele belemmeringen, op zijn aanwijzingen gebouwd vliegtuig naar Noorwegen te vertrekken, alwaar hij zich vestigde. Hij stelde zich hier met het vliegtuig ten dienste van de Noorse zeevisserij om de in de Noorse wateren voorkomende scholen [[haring (dier)|haring]]en en [[sardine]]s op te sporen, zodat de vissers sneller naar de scholen konden varen. Hij verbleef in Noorwegen op een klein eiland voor de kust bij [[Bergen (Noorwegen)|Bergen]], alwaar hij een geïmproviseerd vliegveldje had ingericht. Christiansen leefde hier erg eenzaam, maar voelde zich daar, omringd door water en met een vliegtuig voor het luchtruim, zeer in zijn element. |
|||
Echter ook de zee bleef zijn aantrekkingskracht op hem behouden en in [[1921]] werd Christiansen weer kapitein bij de koopvaardij, op het mailschip Nordfriesland. Ook zijn broer Carl was inmiddels al vele jaren kapitein bij de koopvaardij. Van 1924 tot 1930 was Christiansen gezagvoerder op het passagiersschip ''Rio Bravo'' waarmee hij jaarlijks vijf reizen maakte, vanuit [[Hamburg]] via [[Engeland]] naar [[Cuba (land)|Cuba]], [[Mexico (land)|Mexico]] en [[Texas (staat)|Texas]]. |
Echter ook de zee bleef zijn aantrekkingskracht op hem behouden en in [[1921]] werd Christiansen weer kapitein bij de koopvaardij, op het [[mailschip]] Nordfriesland. Ook zijn broer Carl was inmiddels al vele jaren kapitein bij de koopvaardij. Van 1924 tot 1930 was Christiansen gezagvoerder op het passagiersschip ''Rio Bravo'' waarmee hij jaarlijks vijf reizen maakte, vanuit [[Hamburg]] via [[Engeland]] naar [[Cuba (land)|Cuba]], [[Mexico (land)|Mexico]] en [[Texas (staat)|Texas]]. |
||
Tijdens deze reizen wist men met de ''Rio Bravo'' enkele keren bemanning en passagiers te redden van in nood verkerende zeeschepen. Zo werden van het Amerikaanse mailschip ''Mexico'', 109 schipbreukelingen aan boord genomen, die na drie dagen in [[Havana]] aan wal kunnen worden gezet. Christiansen ontving hiervoor de gouden medaille van de [[Deutsche Gesellschaft zur Rettung Schiffbrüchiger]], de hoogste onderscheiding voor een Duitse zeeman. |
Tijdens deze reizen wist men met de ''Rio Bravo'' enkele keren bemanning en passagiers te redden van in nood verkerende zeeschepen. Zo werden van het Amerikaanse mailschip ''Mexico'', 109 schipbreukelingen aan boord genomen, die na drie dagen in [[Havana]] aan wal kunnen worden gezet. Christiansen ontving hiervoor de gouden medaille van de [[Deutsche Gesellschaft zur Rettung Schiffbrüchiger]], de hoogste onderscheiding voor een Duitse zeeman. |
||
Ondertussen bleef hij ook belangstelling houden voor de vliegtuigbouw. Hij was de overtuiging toegedaan dat een oversteek over de [[Atlantische Oceaan]] alleen met een [[watervliegtuig]], een [[vliegboot]] of een [[luchtschip]] kon worden gemaakt, en niet met een gewoon vliegtuig. Vooral de vliegboten van de [[Dornier|Dornier-Metallbauten A.G.]] in [[Friedrichshafen]] trokken zijn bijzondere aandacht. Deze fabriek had met zijn ontwikkelingen al behoorlijke successen behaald, en de beroemde poolonderzoeker [[Roald Amundsen|Amundsen]] had de Dornier-Wal voor zijn poolvlucht gebruikt.<br /> |
Ondertussen bleef hij ook belangstelling houden voor de vliegtuigbouw. Hij was de overtuiging toegedaan dat een oversteek over de [[Atlantische Oceaan]] alleen met een [[watervliegtuig]], een [[vliegboot]] of een [[luchtschip]] kon worden gemaakt, en niet met een gewoon vliegtuig. Vooral de vliegboten van de [[Dornier|Dornier-Metallbauten A.G.]] in [[Friedrichshafen]] trokken zijn bijzondere aandacht. Deze fabriek had met zijn ontwikkelingen al behoorlijke successen behaald, en de beroemde poolonderzoeker [[Roald Amundsen|Amundsen]] had de [[Dornier Do J|Dornier-Wal]] voor zijn poolvlucht gebruikt.<br />Ondertussen heeft Christiansen al goede contacten met [[Claude Dornier|Dr. Dornier]] opgebouwd, in wiens fabriek een reusachtige [[vliegboot]] werd gebouwd met een draagvermogen van 50.000 kg en een accommodatie voor 150 personen. |
||
Ondertussen heeft Christiansen al goede contacten met [[Claude Dornier|Dr. Dornier]] opgebouwd, in wiens fabriek een reusachtige [[vliegboot]] werd gebouwd met een draagvermogen van 50.000 kg en een accommodatie voor 150 personen. |
|||
[[Bestand:Bundesarchiv Bild 102-10705, Flugschiff Dornier "Do X", Kommandant Christiansen.jpg|thumb|left|Christiansen als gezagvoerder van de "Do X".]] |
[[Bestand:Bundesarchiv Bild 102-10705, Flugschiff Dornier "Do X", Kommandant Christiansen.jpg|thumb|left|Christiansen als gezagvoerder van de "Do X".]] |
||
=== In dienst bij Dornier === |
=== In dienst bij Dornier === |
||
In het begin van 1930 verruilde Christiansen voor de tweede maal zijn beroep als kapitein voor dat van piloot. Zijn broer Carl volgde hem op als kapitein van de ''Rio Bravo''. Bij de |
In het begin van 1930 verruilde Christiansen voor de tweede maal zijn beroep als kapitein voor dat van piloot. Zijn broer Carl volgde hem op als kapitein van de ''Rio Bravo''. Bij de Dornier-fabrieken in Altenrhein was inmiddels de vliegboot [[Dornier Do-X|Do-X]] afgebouwd en het opmerkelijke wereldnieuws doet de ronde, dat het toestel met 160 mensen aan boord de lucht is in geweest. Christiansen trad bij Dornier in dienst als gezagvoerder van de DO-X. Met dit twaalfmotorige vliegtuig maakte hij demonstratietrips over de gehele wereld. In 1930 deed hij ook Nederland aan voor een demonstratie, waarbij in de buurt van [[Schellingwoude]] werd geland. In [[1931]] maakte Christiansen met de DO-X een reis naar de Verenigde Staten. |
||
== Tweede Wereldoorlog == |
== Tweede Wereldoorlog == |
||
[[Bestand:General Friedrich Christiansen, commander-in-chief of the Nazi-German forces in the Netherlands.jpg|thumb |
[[Bestand:General Friedrich Christiansen, commander-in-chief of the Nazi-German forces in the Netherlands.jpg|thumb|Generaal Friedrich Christiansen (derde van links) arriveert in [[Den Haag]] op de Lange Poten in gezelschap van een aantal hoge Duitse officieren. [[17 juli]] [[1940]]]] |
||
[[Bestand:Bekanntmachung-bekendmaking.jpg|thumb|Kennisgeving door de Wehrmachtbevelhebber in Nederland, Fr. Christiansen, Generaal der Vliegers, naar aanleiding van de [[Februaristaking]], 1941]] |
|||
Na de machtsovername in Duitsland was Christiansen van 1933 tot 1937 ambtenaar bij het Ministerie voor Luchtvaart van het Derde Rijk. In 1936 werd hij [[generaal-majoor]], en in hetzelfde jaar werd hij commandant en inspecteur voor alle Duitse militaire vliegeropleidingen. In 1937 werd hij leider van het nationaalsocialistische vliegerskorps (NSFK), en in hetzelfde jaar werd hij tot [[luitenant-generaal]] bevorderd. Een jaar later werd hij bevorderd tot [[generaal]]. Nadat de Duitsers in mei 1940 Nederland hadden veroverd, werd Christiansen opperbevelhebber van de [[Wehrmacht]] in het bezette Nederland en |
Na de machtsovername in Duitsland was Christiansen van 1933 tot 1937 ambtenaar bij het Ministerie voor Luchtvaart van het Derde Rijk. In 1936 werd hij [[generaal-majoor]], en in hetzelfde jaar werd hij commandant en inspecteur voor alle Duitse militaire vliegeropleidingen. In 1937 werd hij leider van het nationaalsocialistische vliegerskorps (NSFK), en in hetzelfde jaar werd hij tot [[luitenant-generaal]] bevorderd. Een jaar later werd hij bevorderd tot [[generaal]]. <br />Nadat de Duitsers in mei 1940 Nederland hadden veroverd, werd Christiansen opperbevelhebber van de [[Wehrmacht]] in het bezette Nederland. Het hoofdkwartier van het Duitse leger in Nederland, werd aanvankelijk gevestigd in [[Den Haag]] en Christiansen ging in het door de Nazi's gevorderde huis [[Groot Haesebroek]] in [[Wassenaar (gemeente)|Wassenaar]] wonen. In 1942 echter werd, in verband met een mogelijke invasie van de geallieerden vanaf zee, het hoofdkwartier verplaatst naar en gevestigd in het [[raadhuis van Hilversum]] en in de nabij gelegen door Duitsers gebouwde [[Blaskowitzbunker]] bij Trompenberg.<ref>{{Citeer web |url=https://www.tracesofwar.nl/sights/88290/Blaskowitzbunker-Hilversum.htm |titel=Blaskowitzbunker in Hilversum |bezochtdatum=15 april 2023 |uitgever=Traces of war|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230415101402/https://www.tracesofwar.nl/sights/88290/Blaskowitzbunker-Hilversum.htm|archiefdatum=2023-04-15}}</ref> Christiansen ging toen in het huis [[Slingerbosch]] te [[Crailo]] ([[Huizen]]) wonen. |
||
Zijn haat tegen Joden bleek uit zijn reactie op een verzoek van de Joodse Nederlandse militair Gerard Aleid van der Hal,<ref>[https://www.joodsmonument.nl/nl/page/121706/gerard-aleid-van-der-hal Gerard van der Hal op Joodsmonument.nl]. [https://web.archive.org/web/20171117002242/https://www.joodsmonument.nl/nl/page/121706/gerard-aleid-van-der-hal Gearchiveerd] op 17 november 2017.</ref> die bij de slag om de [[Grebbeberg]] een been had verloren, om te worden vrijgesteld van deportatie. Christiansen schreef: “Jud ist Jud, ob mit oder ohne Beine, und wenn wir den Juden nicht besiegen und ausschalten, dann schaltet er uns aus.”, zoals te lezen is in ''[[Ondergang: De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945|Ondergang]]'' van [[Jacques Presser]]. Van der Hal werd gedeporteerd en op 11 juni 1943 in [[Sobibór (vernietigingskamp)|Sobibor]] vergast. Ook andere vergelijkbare verzoeken werden door Christiansen beantwoord met "Jud ist Jud". |
|||
⚫ | Toen op 30 september 1944, tijdens een aanslag op een Duits militair voertuig op de Oldenallersebrug aan de Nijkerkerstraat in [[Putten (plaats)|Putten]], een van zijn officieren door een verzetsgroep aldaar werd beschoten en hier de volgende dag aan stierf, gaf Christiansen opdracht tot de [[Razzia van Putten]]. Letterlijk zou hij gezegd hebben: ''"Das ganze Nest muss angesteckt werden und die ganze Bande an die Wand gestellt"'', ''Het hele nest moet in brand worden gestoken en iedereen moet tegen de muur worden gezet''. Alle volwassen mannelijke inwoners van het dorp werden opgepakt. Van hen werden ruim 659 afgevoerd naar concentratiekampen. Slechts 48 keerden na de oorlog terug. Van het dorp werden 110 woningen in brand gestoken. |
||
Vanaf 10 november 1944 was hij tevens opperbevelhebber van het 25ste leger. In de periode 5 april tot 15 april verbleef Christansen op de terugtocht naar Duitsland in Winschoten, waar op de burgemeester Schönfeldsingel nieuw gebouwde woningen werden geconfisqueerd voor begeleidende officieren. Christiansen zelf verbleef die periode in een villa aan de Meester A.E.J. Moddermanstraat 6 in Winschoten. Bewoners van de geconfisqueerde woningen werden uit hun huis gezet en moesten zelf op zoek naar woonruimte. |
|||
⚫ | Toen op |
||
Vanaf [[10 november]] 1944 was hij tevens opperbevelhebber van het 25ste leger. Christiansen kwam regelmatig naar [[Aalsmeer]] waar hij boten liet bouwen. |
|||
Na de capitulatie van Duitsland in 1945 werd Christiansen gevangengenomen. Hij werd in [[1946]] naar Den Haag overgebracht. Het [[Bijzonder Gerechtshof]] te Arnhem, met raadsheer-commissaris [[Hendrik Roelof de Zaaijer]], veroordeelde Christiansen op [[25 augustus]] [[1948]] tot twaalf jaar gevangenisstraf wegens zijn bevel tot het uitvoeren van de Razzia van Putten. In [[1951]] kreeg hij wegens zijn slechte gezondheid [[gratie]]. |
Na de capitulatie van Duitsland in 1945 werd Christiansen gevangengenomen. Hij werd in [[1946]] naar Den Haag overgebracht. Het [[Bijzonder Gerechtshof]] te Arnhem, met raadsheer-commissaris [[Hendrik Roelof de Zaaijer]], veroordeelde Christiansen op [[25 augustus]] [[1948]] tot twaalf jaar gevangenisstraf wegens zijn bevel tot het uitvoeren van de Razzia van Putten. In [[1951]] kreeg hij wegens zijn slechte gezondheid [[gratie]]. |
||
Na zijn vrijlating besloot de gemeenteraad van [[Wyk]] zijn [[ereburger]]schap, dat hem in 1932 was verleend, te hernieuwen. Ook werd een straat naar hem genoemd. Deze vernoeming is in 1980 teruggedraaid. |
Na zijn vrijlating besloot de gemeenteraad van [[Wyk auf Föhr]] zijn [[ereburger]]schap, dat hem in 1932 was verleend, te hernieuwen. Ook werd een straat naar hem genoemd. Deze vernoeming is in 1980 teruggedraaid. |
||
Christiansen overleed |
Christiansen overleed negen dagen voor zijn 93ste verjaardag. Het werd Duitse militairen niet toegestaan zijn begrafenis in uniform bij te wonen. |
||
== Militaire loopbaan == |
== Militaire loopbaan == |
||
* '' |
* ''Bootsmaat der Reserve'': 30 september 1902<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research">{{en}}[https://web.archive.org/web/20091027104441/http://www.geocities.com/~orion47/WEHRMACHT/LUFTWAFFE/General/CHRISTIANSEN_FRIEDRICH.html Wayback Machine: Axis Biographical Research, LUFTWAFFE, GENERAL, General der Flieger Friedrich Christiansen. Geraadpleegd op 3 september 2020.]</ref> |
||
* '' |
* ''Vizesteuermann der Reserve'': 21 maart 1915<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
||
* [[Luitenant| |
* ''[[Luitenant|Leutnant der Reserve der M.A.]]'': 18 februari 1916<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
||
* [[Eerste luitenant| |
* ''[[Eerste luitenant|Oberleutnant der Reserve der M.A.]]'': 25 juni 1917<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
||
* [[Luitenant ter zee 2e klasse oudste categorie| |
* ''[[Luitenant ter zee 2e klasse oudste categorie|Kapitänleutnant der Reserve der M.A.]]'': 27 september 1918<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
||
* [[Kapitein-ter-zee| |
* ''[[Kapitein-ter-zee|Kapitän zur See]]'': 1 januari 1934<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
||
* ''[[Kolonel|Oberst]]'': 1 maart 1935<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
|||
* [[Kolonel|''Oberst'']]: 1 maart 1935<ref name="http://www.geocities.com/~orion47/WEHRMACHT/LUFTWAFFE/General/CHRISTIANSEN_FRIEDRICH.html">http://www.geocities.com/~orion47/WEHRMACHT/LUFTWAFFE/General/CHRISTIANSEN_FRIEDRICH.html</ref> |
|||
* ''[[Brigadegeneraal|Generalmajor]]'': 1 december 1935<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
|||
* [[Generaal-majoor|''Generalmajor'']]: 1 december 1935<ref name="http://www.geocities.com/~orion47/WEHRMACHT/LUFTWAFFE/General/CHRISTIANSEN_FRIEDRICH.html">http://www.geocities.com/~orion47/WEHRMACHT/LUFTWAFFE/General/CHRISTIANSEN_FRIEDRICH.html</ref> |
|||
* [[ |
* ''[[Generaal-majoor|Generalleutnant]]'': 1 augustus 1937<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
||
* ''[[General der Flieger]]'': 1 januari 1939<ref name=" |
* ''[[Generaal der Vliegeniers|General der Flieger]]'': 1 januari 1939<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
||
== |
== Lidmaatschapsnummer == |
||
* [[NSDAP]]-nr.: 800 |
* [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]]-nr.: 800 471 |
||
== Decoraties == |
== Decoraties == |
||
* [[Pour le Mérite]] op 11 december 1917 als [[Eerste luitenant| |
* [[Pour le Mérite]] op 11 december 1917 als ''[[Eerste luitenant|Oberleutnant]]'' ''der Reserve der Matrosen-Artillerie'' en ''Stationsleiter'' bij het ''Flugstation Zeebrügge''<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" /> |
||
* [[Reddingsmedaille (Pruisen)]] |
* [[Reddingsmedaille (Pruisen)]] op 20 augustus 1917<ref name="Traces of War" /> |
||
* [[IJzeren Kruis (Duitsland)|IJzeren Kruis 1914]], 1e |
* [[IJzeren Kruis (Duitsland)|IJzeren Kruis 1914]], 1e Klasse (27 april 1916<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" />) en 2e Klasse (februari<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" />/maart<ref name="Traces of War" /> 1915) |
||
* [[Ridderkruis]] in de [[Huisorde van Hohenzollern]] met [[Onderscheiding met zwaarden|Zwaarden]] |
* [[Ridderkruis]] in de [[Huisorde van Hohenzollern]] met [[Onderscheiding met zwaarden|Zwaarden]] op 27 april 1916<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" /> |
||
* [[Hanseatenkruis]] van Hamburg |
* [[Hanseatenkruis]] van Hamburg<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" /> |
||
* [[Gouden Ereteken van de NSDAP]] 30 januari 1939<ref name=" |
* [[Gouden Ereteken van de NSDAP]] 30 januari 1939<ref name="Traces of War">[https://www.tracesofwar.nl/persons/35214/Christiansen-Friedrich.htm?c=aw Traces of War: Christiansen, Friedrich. Geraadpleegd op 3 september 2020.] [https://web.archive.org/web/20230712085929/https://www.tracesofwar.nl/persons/35214/Christiansen-Friedrich.htm?c=aw Gearchiveerd] op 12 juli 2023.</ref> |
||
* [[Dienstonderscheiding van Leger en Marine (Duitsland) |
* [[Dienstonderscheiding van Leger en Marine (Duitsland)|Dienstonderscheiding van Leger en Marine]], 1e Klasse (25 dienstjaren)<ref name="Traces of War" /> |
||
* [[Kruis voor Oorlogsverdienste]], 1e en 2e |
* [[Kruis voor Oorlogsverdienste#Het Kruis voor Oorlogsverdienste in nazi-Duitsland en in de Bondsrepubliek Duitsland|Kruis voor Oorlogsverdienste]], 1e Klasse (30 april 1941<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" />) en 2e Klasse (30 april 1941<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" />) met [[Onderscheiding met zwaarden|Zwaarden]] |
||
* [[Duitse Kruis]] in zilver op 1 juni 1943 als |
* [[Duitse Kruis]] in zilver op 1 juni 1943 als [[Generaal der Vliegeniers|''General der Flieger'']] en Wehrmachtsbevelhebber van Nederland<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" /> |
||
* [[Erekruis voor de Wereldoorlog#De drie uitvoeringen|Erekruis voor Frontstrijders in de Wereldoorlog]]<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" /> |
|||
* [[Erekruis voor de Wereldoorlog]]<ref name="http://www.geocities.com/~orion47/WEHRMACHT/LUFTWAFFE/General/CHRISTIANSEN_FRIEDRICH.html">http://www.geocities.com/~orion47/WEHRMACHT/LUFTWAFFE/General/CHRISTIANSEN_FRIEDRICH.html</ref><ref name="http://nl.ww2awards.com/person/35214">http://nl.ww2awards.com/person/35214</ref> |
|||
* [[Gezamenlijke Piloot-Observatiebadge#Gezamenlijke Piloot-Observatiebadge in Goud met Diamanten|Gezamenlijke Piloot-Observatiebadge in Goud met Diamanten]]<ref name=" |
* [[Gezamenlijke Piloot-Observatiebadge#Gezamenlijke Piloot-Observatiebadge in Goud met Diamanten|Gezamenlijke Piloot-Observatiebadge in Goud met Diamanten]]<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> in 1940<ref name="Traces of War" /> |
||
* ''Abzeichen für Marine-Flugzeugführer auf Seeflugzeugen''<ref name=" |
* ''Abzeichen für Marine-Flugzeugführer auf Seeflugzeugen''<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /><ref name="Traces of War" /> |
||
* [[Friedrich August-Kruis]], 1e (1918) en 2e |
* [[Friedrich August-Kruis]], 1e Klasse (1918<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" />) en 2e Klasse (2 februari 1918<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" />) |
||
* [[Kruis voor Militaire Verdienste (Oostenrijk-Hongarije)]], 3e |
* [[Kruis voor Militaire Verdienste (Oostenrijk-Hongarije)]], 3e Klasse met [[Oorlogsdecoratie]]<ref name="Wayback Machine: Axis Biographical Research" /> |
||
== Zie ook == |
== Zie ook == |
||
* [[Razzia van Putten]] |
* [[Razzia van Putten]] |
||
{{Appendix |
{{Appendix}} |
||
{{References}} |
|||
}} |
|||
{{DEFAULTSORT:Christiansen, Friedrich}} |
{{DEFAULTSORT:Christiansen, Friedrich}} |
||
[[Categorie:Duits generaal]] |
[[Categorie:Duits generaal|Christiansen, Friedrich]] |
||
[[Categorie:Duits militair in de Eerste Wereldoorlog]] |
[[Categorie:Duits militair in de Eerste Wereldoorlog|Christiansen, Friedrich]] |
||
[[Categorie:Duits persoon in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog]] |
[[Categorie:Duits persoon in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog|Christiansen, Friedrich]] |
||
[[Categorie:Duits vliegenier]] |
[[Categorie:Duits vliegenier|Christiansen, Friedrich]] |
||
[[Categorie:Duits militair in de Tweede Wereldoorlog]] |
[[Categorie:Duits militair in de Tweede Wereldoorlog|Christiansen, Friedrich]] |
||
[[Categorie:NSDAP-lid veroordeeld tot detentie]] |
[[Categorie:NSDAP-lid veroordeeld tot detentie|Christiansen, Friedrich]] |
||
[[Categorie:Duits krijgsgevangene|Christiansen, Friedrich]] |
Huidige versie van 10 jun 2024 om 15:20
Friedrich Christiansen | ||||
---|---|---|---|---|
General der Flieger und Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden
| ||||
Geboren | 12 december 1879 Wyk auf Föhr, Duitse Keizerrijk | |||
Overleden | 3 december 1972 Aukrug, Bondsrepubliek Duitsland | |||
Rustplaats | Aukrug dorpsbegraafplaats, Duitsland; linkerkant.[1] | |||
Land/zijde | ||||
Onderdeel | ||||
Dienstjaren | 1914 - 1919 1934 - 1945 | |||
Rang | Kapitän zur See (Kaiserliche Marine) General der Flieger | |||
Bevel | Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden 29 mei 1940 - 7 april 1945 25e Leger 10 november 1944 - 28 januari 1945 Nationalsozialistisches Fliegerkorps 15 april 1937 - 26 juni 1943 | |||
Slagen/oorlogen | Eerste Wereldoorlog
| |||
Onderscheidingen | Zie decoraties | |||
|
Friedrich Christiansen (Wyk auf Föhr, 12 december 1879 - Aukrug, 3 december 1972) was een Duitse militair en oorlogsmisdadiger.
Oorlogsmisdaden in de Tweede Wereldoorlog
[bewerken | brontekst bewerken]Christiansen was van 29 mei 1940 tot 7 april 1945 Wehrmachtsbefehlshaber in den Niederlanden (onder het Oberkommando der Wehrmacht) en van 10 november 1944 tot 28 januari 1945 opperbevelhebber van het 25e leger. In deze laatste functie werd hij opgevolgd door Gunther Blumentritt. Hij gaf op 2 oktober 1944 de opdracht om een razzia uit te voeren in het Gelderse dorp Putten, nadat een Puttense verzetsgroep een Duitse officier had doodgeschoten.
Christiansen werd in 1948 in Arnhem tot 12 jaar cel veroordeeld wegens oorlogsmisdaden. Hij werd echter in december 1951 vrijgelaten.
Achtergrond en eerdere carrière
[bewerken | brontekst bewerken]Christiansen stamde uit een familie van zeevaarders en begon zijn loopbaan zelf ook als kapitein op de handelsvaart. In 1913 werd hij beroepssoldaat en op 27 maart 1914 haalde hij zijn vliegbrevet. De volgende dag wist hij al bijna, op enkele minuten na, het wereldafstandsrecord voor eendekkers te doorbreken. Christiansen vloog die dag vanaf Fuhlsbüttel via Neumünster naar Dresden, waar hij 's avonds ten gevolge van benzinegebrek moest landen. Hij had toen 10 uren en 15 minuten gevlogen.
Eerste Wereldoorlog
[bewerken | brontekst bewerken]Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd Christiansen vanaf 1915 als marinevlieger aan de Belgische zeekust gestationeerd, waarbij hij vanaf 1917 als commandant van het marinevliegkamp Vlaanderen bij Zeebrugge werd ingezet.
In 1918 werd hem als succesvol zeevlieger de onderscheiding Pour le Mérite uitgereikt en werd hij tot kapitein-luitenant bevorderd.
Leven als piloot en kapitein
[bewerken | brontekst bewerken]Tegen het eind van de Eerste Wereldoorlog verliet Christiansen de militaire dienst. Hij aanvaardde een betrekking bij een vliegtuigfabriek in Travemünde, waar hij zijn kennis en ervaring ten nutte kon maken. Doch ingevolge het Verdrag van Versailles (1919) werd het bouwen van vliegtuigen verboden en werd tevens vernietiging van de uit de oorlog overgebleven vliegtuigen geëist. Hierop wist Christiansen met een, ondanks de vele belemmeringen, op zijn aanwijzingen gebouwd vliegtuig naar Noorwegen te vertrekken, alwaar hij zich vestigde. Hij stelde zich hier met het vliegtuig ten dienste van de Noorse zeevisserij om de in de Noorse wateren voorkomende scholen haringen en sardines op te sporen, zodat de vissers sneller naar de scholen konden varen. Hij verbleef in Noorwegen op een klein eiland voor de kust bij Bergen, alwaar hij een geïmproviseerd vliegveldje had ingericht. Christiansen leefde hier erg eenzaam, maar voelde zich daar, omringd door water en met een vliegtuig voor het luchtruim, zeer in zijn element.
Echter ook de zee bleef zijn aantrekkingskracht op hem behouden en in 1921 werd Christiansen weer kapitein bij de koopvaardij, op het mailschip Nordfriesland. Ook zijn broer Carl was inmiddels al vele jaren kapitein bij de koopvaardij. Van 1924 tot 1930 was Christiansen gezagvoerder op het passagiersschip Rio Bravo waarmee hij jaarlijks vijf reizen maakte, vanuit Hamburg via Engeland naar Cuba, Mexico en Texas.
Tijdens deze reizen wist men met de Rio Bravo enkele keren bemanning en passagiers te redden van in nood verkerende zeeschepen. Zo werden van het Amerikaanse mailschip Mexico, 109 schipbreukelingen aan boord genomen, die na drie dagen in Havana aan wal kunnen worden gezet. Christiansen ontving hiervoor de gouden medaille van de Deutsche Gesellschaft zur Rettung Schiffbrüchiger, de hoogste onderscheiding voor een Duitse zeeman.
Ondertussen bleef hij ook belangstelling houden voor de vliegtuigbouw. Hij was de overtuiging toegedaan dat een oversteek over de Atlantische Oceaan alleen met een watervliegtuig, een vliegboot of een luchtschip kon worden gemaakt, en niet met een gewoon vliegtuig. Vooral de vliegboten van de Dornier-Metallbauten A.G. in Friedrichshafen trokken zijn bijzondere aandacht. Deze fabriek had met zijn ontwikkelingen al behoorlijke successen behaald, en de beroemde poolonderzoeker Amundsen had de Dornier-Wal voor zijn poolvlucht gebruikt.
Ondertussen heeft Christiansen al goede contacten met Dr. Dornier opgebouwd, in wiens fabriek een reusachtige vliegboot werd gebouwd met een draagvermogen van 50.000 kg en een accommodatie voor 150 personen.
In dienst bij Dornier
[bewerken | brontekst bewerken]In het begin van 1930 verruilde Christiansen voor de tweede maal zijn beroep als kapitein voor dat van piloot. Zijn broer Carl volgde hem op als kapitein van de Rio Bravo. Bij de Dornier-fabrieken in Altenrhein was inmiddels de vliegboot Do-X afgebouwd en het opmerkelijke wereldnieuws doet de ronde, dat het toestel met 160 mensen aan boord de lucht is in geweest. Christiansen trad bij Dornier in dienst als gezagvoerder van de DO-X. Met dit twaalfmotorige vliegtuig maakte hij demonstratietrips over de gehele wereld. In 1930 deed hij ook Nederland aan voor een demonstratie, waarbij in de buurt van Schellingwoude werd geland. In 1931 maakte Christiansen met de DO-X een reis naar de Verenigde Staten.
Tweede Wereldoorlog
[bewerken | brontekst bewerken]Na de machtsovername in Duitsland was Christiansen van 1933 tot 1937 ambtenaar bij het Ministerie voor Luchtvaart van het Derde Rijk. In 1936 werd hij generaal-majoor, en in hetzelfde jaar werd hij commandant en inspecteur voor alle Duitse militaire vliegeropleidingen. In 1937 werd hij leider van het nationaalsocialistische vliegerskorps (NSFK), en in hetzelfde jaar werd hij tot luitenant-generaal bevorderd. Een jaar later werd hij bevorderd tot generaal.
Nadat de Duitsers in mei 1940 Nederland hadden veroverd, werd Christiansen opperbevelhebber van de Wehrmacht in het bezette Nederland. Het hoofdkwartier van het Duitse leger in Nederland, werd aanvankelijk gevestigd in Den Haag en Christiansen ging in het door de Nazi's gevorderde huis Groot Haesebroek in Wassenaar wonen. In 1942 echter werd, in verband met een mogelijke invasie van de geallieerden vanaf zee, het hoofdkwartier verplaatst naar en gevestigd in het raadhuis van Hilversum en in de nabij gelegen door Duitsers gebouwde Blaskowitzbunker bij Trompenberg.[2] Christiansen ging toen in het huis Slingerbosch te Crailo (Huizen) wonen.
Zijn haat tegen Joden bleek uit zijn reactie op een verzoek van de Joodse Nederlandse militair Gerard Aleid van der Hal,[3] die bij de slag om de Grebbeberg een been had verloren, om te worden vrijgesteld van deportatie. Christiansen schreef: “Jud ist Jud, ob mit oder ohne Beine, und wenn wir den Juden nicht besiegen und ausschalten, dann schaltet er uns aus.”, zoals te lezen is in Ondergang van Jacques Presser. Van der Hal werd gedeporteerd en op 11 juni 1943 in Sobibor vergast. Ook andere vergelijkbare verzoeken werden door Christiansen beantwoord met "Jud ist Jud".
Toen op 30 september 1944, tijdens een aanslag op een Duits militair voertuig op de Oldenallersebrug aan de Nijkerkerstraat in Putten, een van zijn officieren door een verzetsgroep aldaar werd beschoten en hier de volgende dag aan stierf, gaf Christiansen opdracht tot de Razzia van Putten. Letterlijk zou hij gezegd hebben: "Das ganze Nest muss angesteckt werden und die ganze Bande an die Wand gestellt", Het hele nest moet in brand worden gestoken en iedereen moet tegen de muur worden gezet. Alle volwassen mannelijke inwoners van het dorp werden opgepakt. Van hen werden ruim 659 afgevoerd naar concentratiekampen. Slechts 48 keerden na de oorlog terug. Van het dorp werden 110 woningen in brand gestoken.
Vanaf 10 november 1944 was hij tevens opperbevelhebber van het 25ste leger. In de periode 5 april tot 15 april verbleef Christansen op de terugtocht naar Duitsland in Winschoten, waar op de burgemeester Schönfeldsingel nieuw gebouwde woningen werden geconfisqueerd voor begeleidende officieren. Christiansen zelf verbleef die periode in een villa aan de Meester A.E.J. Moddermanstraat 6 in Winschoten. Bewoners van de geconfisqueerde woningen werden uit hun huis gezet en moesten zelf op zoek naar woonruimte.
Na de capitulatie van Duitsland in 1945 werd Christiansen gevangengenomen. Hij werd in 1946 naar Den Haag overgebracht. Het Bijzonder Gerechtshof te Arnhem, met raadsheer-commissaris Hendrik Roelof de Zaaijer, veroordeelde Christiansen op 25 augustus 1948 tot twaalf jaar gevangenisstraf wegens zijn bevel tot het uitvoeren van de Razzia van Putten. In 1951 kreeg hij wegens zijn slechte gezondheid gratie.
Na zijn vrijlating besloot de gemeenteraad van Wyk auf Föhr zijn ereburgerschap, dat hem in 1932 was verleend, te hernieuwen. Ook werd een straat naar hem genoemd. Deze vernoeming is in 1980 teruggedraaid.
Christiansen overleed negen dagen voor zijn 93ste verjaardag. Het werd Duitse militairen niet toegestaan zijn begrafenis in uniform bij te wonen.
Militaire loopbaan
[bewerken | brontekst bewerken]- Bootsmaat der Reserve: 30 september 1902[4]
- Vizesteuermann der Reserve: 21 maart 1915[4]
- Leutnant der Reserve der M.A.: 18 februari 1916[4]
- Oberleutnant der Reserve der M.A.: 25 juni 1917[4]
- Kapitänleutnant der Reserve der M.A.: 27 september 1918[4]
- Kapitän zur See: 1 januari 1934[4]
- Oberst: 1 maart 1935[4]
- Generalmajor: 1 december 1935[4]
- Generalleutnant: 1 augustus 1937[4]
- General der Flieger: 1 januari 1939[4]
Lidmaatschapsnummer
[bewerken | brontekst bewerken]- NSDAP-nr.: 800 471
Decoraties
[bewerken | brontekst bewerken]- Pour le Mérite op 11 december 1917 als Oberleutnant der Reserve der Matrosen-Artillerie en Stationsleiter bij het Flugstation Zeebrügge[4][5]
- Reddingsmedaille (Pruisen) op 20 augustus 1917[5]
- IJzeren Kruis 1914, 1e Klasse (27 april 1916[4][5]) en 2e Klasse (februari[4]/maart[5] 1915)
- Ridderkruis in de Huisorde van Hohenzollern met Zwaarden op 27 april 1916[4][5]
- Hanseatenkruis van Hamburg[4][5]
- Gouden Ereteken van de NSDAP 30 januari 1939[5]
- Dienstonderscheiding van Leger en Marine, 1e Klasse (25 dienstjaren)[5]
- Kruis voor Oorlogsverdienste, 1e Klasse (30 april 1941[4][5]) en 2e Klasse (30 april 1941[4][5]) met Zwaarden
- Duitse Kruis in zilver op 1 juni 1943 als General der Flieger en Wehrmachtsbevelhebber van Nederland[4][5]
- Erekruis voor Frontstrijders in de Wereldoorlog[4][5]
- Gezamenlijke Piloot-Observatiebadge in Goud met Diamanten[4] in 1940[5]
- Abzeichen für Marine-Flugzeugführer auf Seeflugzeugen[4][5]
- Friedrich August-Kruis, 1e Klasse (1918[4]) en 2e Klasse (2 februari 1918[4])
- Kruis voor Militaire Verdienste (Oostenrijk-Hongarije), 3e Klasse met Oorlogsdecoratie[4]
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]- ↑ (en) World War II Graves: Christiansen, Friedrich Christian. Geraadpleegd op 3 september 2020. Gearchiveerd op 7 februari 2023.
- ↑ Blaskowitzbunker in Hilversum. Traces of war. Gearchiveerd op 15 april 2023. Geraadpleegd op 15 april 2023.
- ↑ Gerard van der Hal op Joodsmonument.nl. Gearchiveerd op 17 november 2017.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x (en) Wayback Machine: Axis Biographical Research, LUFTWAFFE, GENERAL, General der Flieger Friedrich Christiansen. Geraadpleegd op 3 september 2020.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Traces of War: Christiansen, Friedrich. Geraadpleegd op 3 september 2020. Gearchiveerd op 12 juli 2023.