Саха Сирэ: Барыллар ыккардыларынааҕы ураты
Ис хоһооно сотторолунна Ис хоһооно эбилиннэ
Кыйы кыыһа (ырытыы | суруйуу) Көннөрүү туһунан суруллубатах |
Көннөрүү туһунан суруллубатах Тиэктэр: Тута көрөн уларытыы Мобиилаттан уларытыы Мобиил барылын нөҥүө уларытыы |
||
(атын 18 кыттааччы оҥорбут 36 быыс барыллара көрдөрүллүбэтилэр) | |||
12 устуруока:
WaterPrcnt=0,1|
PopRnk=58-я|
PopQty=
| PopCtDate=
PopDens=0,3|
FedDistrNm=[[ Уһук Илин федеральнай уокурук|Уһук Илин]]|
19 устуруока:
CadNo=14|
LangLangs=|
OfLangs=[[
HeadTtl=Ил Дархан|
HeadNm=[[Николаев Айсен Сергеевич
|FSUTC=[[MSK+6]] ([[UTC+9]])
[[MSK+7]] ([[UTC+10]])
[[MSK+8]] ([[UTC+11]])}}
'''Саха Сирэ''', [https://sakhatyla.ru/translate?q=сорумдьу сорумдьу] аата '''Саха Өрөспүүбүлүкэтэ''' ({{lang-ru| }}) [[1851]] с. ''Иркутскай генерал-губернаторствотын Саха уобалаhа'' диэн ааттанан тэриллибитэ. [[Муус устар 27]] күнүгэр [[1922]] с. [[Саха АССР]] тэриллибитэ. [[Ахсынньы 28]] күнүгэр [[1991]] с. Саха ССР, [[1992]] с. кулун тутар 27 күнүттэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтэ.
[[Сибиир]] хотугулуу-илин өттүгэр сытар.
Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] саамай улахан субъега. Нунавут [[Канада]] — кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.
<!--{| cellspacing="0" cellpadding="0" style="clear: {{{clear|left}}}; margin-bottom: .5em; float: right; padding: .5em 0 .8em 1.4em; background: none; width: {{{width|{{{1|auto}}}}}};"
| __TOC__
|}<noinclude>-->
== Географията ==
61 устуруока ⟶ 64:
=== Хайалар ===
Саха Сирин саамай улахан иэннээх хайата — [[Үөһээ Дьааҥы сис хайата|Верхоянскай сис хайата]]. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай муораттан Лаптев муоратыгар дылы ханньары сурааһыны хаалларар.
[[Черскэй хайалара|Черскай сис хайата]] Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. [[Победа хайа|Пик Победа]] — Саха Сирин саамай үрдүкү (3147 м.) өргөһө турар. Иккис саамай улахан өргөс — [[Муус Хайа|Муус Хайа өргөһө]] 3011 м. үрдэллээх.
[[Билэ:Udachnaya pipe.JPG|thumb|[[Удачнай трубката]]]]
== Демография ==
Саха Сирин олохтоохторун ахсаана '''
=== Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыыта ===
91 устуруока ⟶ 94:
|2010<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi2106.htm Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>
|style="text-align: right"|958,3
|-
|2021
|996,2
|}
104 устуруока ⟶ 110:
!%
|-
|style="text-align: left"|[[Эр киһи|Эр киhи]]
|296 155
|168 062
186 устуруока ⟶ 192:
|}
== Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан)
''(Сүрүн ыстатыйа: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы]])''
Саха Сирин интерактивнай картатыгар кыһыл өҥүнэн Дьокуускай уонна Жатай бэлиэтэммит.
{| class="wikitable sortable"
|-
! № на <br/>карте
! Аат
! Код ОКАТО
! Олорооччулар, <br/> тис. олох.
! Територия, <br/> тис. км²
! Нэһилиэнньэ хойуута, <br/> дьон./км²
! Улуус<br/> киинэ
|+
|- bgcolor="#e6eaec"
| colspan="9" | '''Куораттаҕы уокурук'''
|-class="shadow"
|-class="shadow"
| align="center" | I
| [[Жатай]]
| 98 401 554 000
| 10,3
| align=right| 0,0022
| align=right|
| align=right|
| align=center |
|-class="shadow"
| align="center" | I
|[[Дьокуускай]]
| 98 401 000 000
| align=right| 274,9
| align=right|0,1
| align=right|
| align=center |
|+
|- bgcolor="#e6eaec"
| colspan="9" | '''Муниципальнай оройуон (улууһа)'''
|-
| align="center" | 1
| [[Абый улууһа]]
| 98 201 000 000
| align=right| 4,8
| align=right| 69,4
| align=right| 0,09
| align=center | [[Үрүҥ Хайа (бөһүөлэк)|Үрүҥ Хайа]]
|-
| align="center" | 2
| [[Алдан улууһа]]
| 98 203 000 000
| align=right| 49,4
| align=right| 156,8
| align=right| 0,32
| align=center | [[Алдан (куорат)|Алдан]]
|-
| align="center" | 3
| [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха улууhа]]
| 98 206 000 000
| align=right| 3,2
| align=right| 107,3
| align=right| 0,04
| align=center | [[Чокуурдаах]]
|-
| align="center" | 4
| [[Амма улууһа]]
| 98 208 000 000
| align=right| 17,3
| align=right| 29,4
| align=right| 0,59
| align=center | [[Амма (улуус киинэ)|Амма]]
|-
| align="center" | 5
| [[Анаабыр улууһа|Анаабыр улууhа]]
| 98 210 000 000
| align=right| 3,7
| align=right| 55,6
| align=right| 0,07
| align=center | [[Сааскылаах]]
|-
| align="center" | 6
| [[Булуҥ улууһа]]
| 98 212 000 000
| align=right| 9,7
| align=right| 235,1
| align=right| 0,05
| align=center | [[Тиксии]]
|-
| align="center" | 7
| [[Үөһээ Бүлүү улууһа]]
| 98 214 000 000
| align=right| 21,2
| align=right| 43,2
| align=right| 0,5
| align=center | [[Үөһээ Бүлүү]]
|-
| align="center" | 8
| [[Үөһээ Халыма улууһа]]
| 98 215 000 000
| align=right| 6,9
| align=right| 67,8
| align=right| 0,1
| align=center | [[Зырянка]]
|-
| align="center" | 9
| [[Үөһээ Дьааҥы улууһа]]
| 98 216 000 000
| align=right| 13,7
| align=right| 24,7
| align=right| 0,12
| align=center | [[Батагай]]
|-
| align="center" |10
| [[Бүлүү улууһа]]
| 98 218 000 000
| align=right| 27,6
| align=right| 55,2
| align=right| 0,5
| align=center | [[Бүлүү]]
|-
| align="center" | 11
| [[Горнай улууһа|Горнай улууhа]]
| 98 220 000 000
| align=right| 11,2
| align=right| 45,6
| align=right| 0,25
| align=center | [[Бэрдьигэстээх]]
|-
| align="center" | 13
| [[Эдьигээн улууһа]]
| 98 222 000 000
| align=right| 3,98
| align=right| 140,2
| align=right|
| align=center | [[Эдьигээн (улуус киинэ)|Эдьигээн]]
|-
| align="center" | 13
| [[Кэбээйи улууһа]]
| 98 224 000 000
| align=right| 14,0
| align=right| 107,8
| align=right| 0,13
| align=center | [[Сангаар]]
|-
| align="center" | 14
| [[Ленскэй улууһа]]
| 98 227 000 000
| align=right| 38,8
| align=right| 77,0
| align=right| 0,5
| align=center | [[Лиэнскэй|Ленскэй]]
|-
| align="center" | 15
| [[Мэҥэ Хаҥалас улууһа]]
| 98 229 000 000
| align=right| 32,1
| align=right| 11,7
| align=right| 2,74
| align=center | [[Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Аллараа Бэстээх]]
|-
| align="center" | 16
| [[Мирнэй улууһа]]
| 98 231 000 000
| align=right| 86,0
| align=right| 165,8
| align=right|
| align=center | [[Мирнэй]]
|-
| align="center" | 17
| [[Муома улууһа]]
| 98 233 000 000
| align=right| 4,5
| align=right| 101,7
| align=right| 0,04
| align=center | [[Хонуу]]
|-
| align="center" | 18
| [[Нам улууһа]]
| 98 235 000 000
| align=right| 24,3
| align=right| 11,9
| align=right| 2,04
| align=center | [[Нам (улуус киинэ)|Нам]]
|-
| align="center" | 19
| [[Нүөрүҥгүрү улууһа|Нүөрүҥгүрү улууhа]]
| align=right| 85,8
| align=right| 93,0
| align=right| 0,92
| align=center | [[Нүөрүҥгүрү]]
|-
| align="center" | 20
| [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма улууhа]]
| 98 237 000 000
| align=right| 5,3
| align=right| 86,8
| align=right| 0,06
| align=center | [[Черскэй]]
|-
| align="center" | 21
| [[Ньурба улууһа]]
| 98 226 000 000
| align=right| 25,9
| align=right| 52,4
| align=right|
| align=center | [[Ньурба]]
|-
| align="center" | 22
| [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөн улууhа]]
| 98 239 000 000
| align=right| 13,4
| align=right| 92,2
| align=right|
| align=center | [[Өймөкөөн (Өймөкөөн улууһа)|Өймөкөөн]]
|-
| align="center" | 23
| [[Өлөөн улууһа]]
| 98 242 000 000
| align=right| 4,1
| align=right| 318,1
| align=right|
| align=center | [[Өлөөн нэһилиэгэ (Өлөөн улууһа)|Өлөөн]]
|-
| align="center" | 24
| [[Өлүөхүмэ улууһа]]
| 98 241 000 000
| align=right| 29,6
| align=right| 166,7
| align=right| 0,19
| align=center | [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэ]]
|-
| align="center" | 25
| [[Орто Халыма улууһа|Орто Халыма улууhа]]
| 98 246 000 000
| align=right| 7,9
| align=right| 125,2
| align=right| 0,08
| align=center | [[Орто Халыма]]
|-
| align="center" | 26
| [[Сунтаар улууһа]]
| 98 248 000 000
| align=right| 25,5
| align=right| 57,8
| align=right| 0,46
| align=center | [[Сунтаар]]
|-
| align="center" | 27
| [[Таатта улууһа]]
| 98 204 000 000
| align=right| 17,3
| align=right| 18,98
| align=right| 0,9
| align=center | [[Ытык-Күөл (Таатта улууһа)|Ытык-Күөл]]
|-
| align="center" | 28
| [[Томпо улууһа|Томпо улууhа]]
| 98 250 000 000
| align=right| 15,1
| align=right| 135,8
| align=right| 0,11
| align=center | [[Хаандыга]]
|-
| align="center" | 29
| [[Уус-Алдан улууһа]]
| 98 252 000 000
| align=right| 22,4
| align=right| 18,3
| align=right| 1,22
| align=center | [[Бороҕон нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Бороҕон]]
|-
| align="center" | 30
| [[Уус-Майа улууһа|Уус-Маайа улууhа]]
| 98 254 000 000
| align=right| 10,6
| align=right| 95,3
| align=right|
| align=center | [[Усс-Майа]]
|-
| align="center" | 31
| [[Усуйаана улууһа]]
| 98 256 000 000
| align=right| 8,7
| align=right| 120,3
| align=right| 0,07
| align=center | [[Усуйаана|Депутатський]]
|-
| align="center" | 32
| [[Хаҥалас улууhа]]
| 98 244 000 000
| align=right| 34,7
| align=right| 24,7
| align=right|
| align=center | [[Хаҥалас]]
|-
| align="center" | 33
| [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууhа]]
| 98 258 000 000
| align=right| 19,9
| align=right| 12,6
| align=right| 1,52
| align=center | [[Чурапчы]]
|
|-
| align="center" | 34
| [[Эбээн-Бытантай улууһа|Эбээн-Бытантай улууhа]]
| 98 259 000 000
| align=right| 2,8
| align=right| 55,6
| align=right| 0,05
| align=center | [[Баатаҕай-Алыыта]]
|}
356 устуруока ⟶ 582:
== Экономика ==
[[File:Sakha Yakutia rep.png|right|thumb|250px]]
[[Уопсай регион бородууктата|Уопсай региональнай бородуукта]] [[2019|20ц3]] сыллаахха
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2045 сыллаахха 10% эбит, ол эбэтэр 46,6 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саха Сирэ Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 74 миэстэни ылан олорбут ([http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. ''Уровень безработицы в России'']).
363 устуруока ⟶ 589:
=== Транспорт ===
[[Транспорт]] суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, [[
=== Өҥө оҥорор сфера ===
Саха Сиригэр [[Туризм|туризмы]] сайыннара сатыыллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары [[Өлүөнэ|Өлүөнэ өрүс]] устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан [[Өлүөнэ
=== Индустрия ===
395 устуруока ⟶ 621:
=== Төрөөбүттэр ===
* [[Кондаков Николай Алексеевич]] (1920-1979)
* [[Степанов Николай Саввич]] (1922-1992) — Сэбиэскэй Сойуус Геройа.
* [[Дмитриев Роман Михайлович]] (1949—2010) — тустуук, 1972 с. Олимп оонньууларын чемпиона, 1976 с. Монреальга буолбут Олимп оонньууларын үрүҥ көмүс призёра, Аан дойду уонна европа чемпиона, ССРС алта төгүллээх чемпиона.
* [[Кулачиков Серафим Романович]] (1904—1976) — поэт, тылбаасчыт.
411 устуруока ⟶ 635:
<gallery>
</gallery>
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
{{Commonscat|Sakha Republic}}
* [http://www.sakha.gov.ru/ Саха Республикатын официаллык сервера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222084119/http://www.sakha.gov.ru/ |date=2011-02-22 }}
* [http://www.1sn.ru/ Первый республиканский информационно-аналитический портал SakhaNews.ru]
* [http://www.sakha.ru/ Республика портала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050122034328/http://sakha.ru/ |date=2005-01-22 }}
* [http://palaeoentomolog.ru/Collections/yakutia.html Ископаемые насекомые с территории Якутии]
* [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=14& Республика Саха (Якутия). Справочник административно-территориального деления на 1.01.2005 г. — каталог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312013348/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=14& |date=2007-03-12 }}
[[Категория:Саха Сирэ| ]]
|