Саха Сирэ: Барыллар ыккардыларынааҕы ураты
Ис хоһооно сотторолунна Ис хоһооно эбилиннэ
Көннөрүү туһунан суруллубатах Тиэктэр: Мобиилаттан уларытыы Мобиил барылын нөҥүө уларытыы |
Көннөрүү туһунан суруллубатах Тиэктэр: Тута көрөн уларытыы Мобиилаттан уларытыы Мобиил барылын нөҥүө уларытыы |
||
(атын 17 кыттааччы оҥорбут 29 быыс барыллара көрдөрүллүбэтилэр) | |||
12 устуруока:
WaterPrcnt=0,1|
PopRnk=58-я|
PopQty=
| PopCtDate=
PopDens=0,3|
FedDistrNm=[[ Уһук Илин федеральнай уокурук|Уһук Илин]]|
19 устуруока:
CadNo=14|
LangLangs=|
OfLangs=[[
HeadTtl=Ил Дархан|
HeadNm=[[Николаев Айсен Сергеевич
|FSUTC=[[MSK+6]] ([[UTC+9]])
[[MSK+7]] ([[UTC+10]])
[[MSK+8]] ([[UTC+11]])}}
'''Саха Сирэ''', [https://sakhatyla.ru/translate?q=сорумдьу сорумдьу] аата '''Саха Өрөспүүбүлүкэтэ''' ({{lang-ru|
[[Сибиир]] хотугулуу-илин өттүгэр сытар.
Тайаан сытар иэнэ 3103,2 тыh. км² — [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] саамай улахан субъега. Нунавут [[Канада]] — кэннэ — аан дойдуга ордук улахан административнай территориальнай биирдик.
<!--{| cellspacing="0" cellpadding="0" style="clear: {{{clear|left}}}; margin-bottom: .5em; float: right; padding: .5em 0 .8em 1.4em; background: none; width: {{{width|{{{1|auto}}}}}};"
| __TOC__
|}<noinclude>-->
== Географията ==
63 устуруока ⟶ 64:
=== Хайалар ===
Саха Сирин саамай улахан иэннээх хайата — [[Үөһээ Дьааҥы сис хайата|Верхоянскай сис хайата]]. Өлүөнэ өрүһү сэргэлэһэ турар, Охотскай муораттан Лаптев муоратыгар дылы ханньары сурааһыны хаалларар.
[[Черскэй хайалара|Черскай сис хайата]] Верхоянскай сис хайатын илин өттүгэр баар. [[Победа хайа|Пик Победа]] — Саха Сирин саамай үрдүкү (3147 м.) өргөһө турар. Иккис саамай улахан өргөс — [[Муус Хайа|Муус Хайа өргөһө]] 3011 м. үрдэллээх.
[[Билэ:Udachnaya pipe.JPG|thumb|[[Удачнай трубката]]]]
== Демография ==
Саха Сирин олохтоохторун ахсаана '''
=== Олохтоох дьон ахсаанын уларыйыыта ===
93 устуруока ⟶ 94:
|2010<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi2106.htm Информационные материалы о предварительных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>
|style="text-align: right"|958,3
|-▼
|2021
|996,2
|}
106 устуруока ⟶ 110:
!%
|-
|style="text-align: left"|[[Эр киһи|Эр киhи]]
|296 155
|168 062
188 устуруока ⟶ 192:
|}
== Дьаһалталарынан уонна сирдэринэн (территорияларынан)
''(Сүрүн ыстатыйа: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы]])''
198 устуруока ⟶ 202:
! № на <br/>карте
! Аат
! Код
! Олорооччулар, <br/> тис. олох.
! Територия, <br/> тис. км²
! Нэһилиэнньэ хойуута, <br/> дьон./км²
!
|+
|- bgcolor="#e6eaec"
210 устуруока ⟶ 214:
| align="center" | I
| [[Жатай]]
| 98 401 554 000
| 10,3
| align=right|
| align=right|
| align=right|
221 устуруока ⟶ 225:
| 98 401 000 000
| align=right| 274,9
| align=right|0,1
| align=right|
| align=center |
234 устуруока ⟶ 238:
| align=right| 69,4
| align=right| 0,09
| align=center | [[Үрүҥ
|-
| align="center" | 2
245 устуруока ⟶ 249:
|-
| align="center" | 3
| [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха улууhа]]
| 98 206 000 000
| align=right| 3,2
| align=right| 107,3
| align=right| 0,04
| align=center | [[
|-
| align="center" | 4
258 устуруока ⟶ 262:
| align=right| 29,4
| align=right| 0,59
| align=center | [[
|-
| align="center" | 5
| [[Анаабыр улууһа|Анаабыр улууhа]]
| 98 210 000 000
| align=right| 3,7
| align=right| 55,6
| align=right| 0,07
| align=center | [[
|-
| align="center" | 6
274 устуруока ⟶ 278:
| align=right| 235,1
| align=right| 0,05
| align=center | [[
|-
| align="center" | 7
309 устуруока ⟶ 313:
|-
| align="center" | 11
| [[Горнай улууһа|Горнай улууhа]]
| 98 220 000 000
| align=right| 11,2
| align=right| 45,6
| align=right| 0,25
| align=center | [[
|-
| align="center" | 13
322 устуруока ⟶ 326:
| align=right| 140,2
| align=right|
| align=center | [[
|-
| align="center" | 13
330 устуруока ⟶ 334:
| align=right| 107,8
| align=right| 0,13
| align=center | [[
|-
| align="center" | 14
338 устуруока ⟶ 342:
| align=right| 77,0
| align=right| 0,5
| align=center | [[
|-
| align="center" | 15
346 устуруока ⟶ 350:
| align=right| 11,7
| align=right| 2,74
| align=center | [[Аллараа Бэстээх (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Аллараа Бэстээх]]
|-
| align="center" | 16
354 устуруока ⟶ 358:
| align=right| 165,8
| align=right|
| align=center | [[
|-
| align="center" | 17
370 устуруока ⟶ 374:
| align=right| 11,9
| align=right| 2,04
| align=center | [[
|-
| align="center" | 19
| [[Нүөрүҥгүрү улууһа|Нүөрүҥгүрү улууhа]]
▲|
| align=right| 85,8
| align=right| 93,0
| align=right| 0,92
| align=center | [[
|-
| align="center" | 20
| [[Аллараа Халыма улууһа|Аллараа Халыма улууhа]]
| 98 237 000 000
| align=right| 5,3
| align=right| 86,8
| align=right| 0,06
| align=center | [[
|-
| align="center" | 21
| [[Ньурба улууһа]]▼
▲| Ньурба улууһа
| 98 226 000 000
| align=right| 25,9
| align=right| 52,4
| align=right|
| align=center | [[
|-
| align="center" | 22
| [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөн улууhа]]▼
▲| Өймөкөөн улууhа
| 98 239 000 000
| align=right| 13,4
| align=right| 92,2
| align=right|
| align=center | [[
|-
| align="center" | 23
| [[Өлөөн улууһа]]▼
▲| Өлөөн улууһа
| 98 242 000 000
| align=right| 4,1
| align=right| 318,1
| align=right|
| align=center | [[
|-
| align="center" | 24
| [[Өлүөхүмэ улууһа]]▼
▲| Өлүөхүмэ улууһа
| 98 241 000 000
| align=right| 29,6
| align=right| 166,7
| align=right| 0,19
| align=center | [[
|-
| align="center" | 25
| [[Орто Халыма улууһа|Орто Халыма улууhа]]▼
▲| Орто Халыма улууhа
| 98 246 000 000
| align=right| 7,9
| align=right| 125,2
| align=right| 0,08
| align=center | [[
|-
| align="center" | 26
| [[Сунтаар улууһа]]▼
▲| Сунтаар улууһа
| 98 248 000 000
| align=right| 25,5
| align=right| 57,8
| align=right| 0,46
| align=center | [[
|-
| align="center" | 27
| [[Таатта улууһа]]▼
▲| Таатта улууһа
| 98 204 000 000
| align=right| 17,3
| align=right| 18,98
| align=right| 0,9
| align=center | [[
|-
| align="center" | 28
| [[Томпо улууһа|Томпо улууhа]]▼
▲| Томпо улууhа
| 98 250 000 000
| align=right| 15,1
| align=right| 135,8
| align=right| 0,11
| align=center | [[
|-
| align="center" | 29
| [[Уус-Алдан улууһа]]▼
▲| Уус-Алдан улууһа
| 98 252 000 000
| align=right| 22,4
| align=right| 18,3
| align=right| 1,22
| align=center | [[
|-
| align="center" | 30
| [[Уус-Майа улууһа|Уус-Маайа улууhа]]▼
▲| Уус-Маайа улууhа
| 98 254 000 000
| align=right| 10,6
| align=right| 95,3
| align=right|
| align=center | [[
|-
| align="center" | 31
| [[Усуйаана улууһа]]▼
▲| Усуйаана улууһа
| 98 256 000 000
| align=right| 8,7
| align=right| 120,3
| align=right| 0,07
| align=center | [[Усуйаана|Депутатський]]
|-
| align="center" | 32
| [[Хаҥалас улууhа]]▼
▲| Хаҥалас улууhа
| 98 244 000 000
| align=right| 34,7
| align=right| 24,7
| align=right|
| align=center | [[
|-
| align="center" | 33
| [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууhа]]▼
▲| Чурапчы улууhа
| 98 258 000 000
| align=right| 19,9
| align=right| 12,6
| align=right| 1,52
| align=center | [[
|
|-
| align="center" | 34
| [[Эбээн-Бытантай улууһа|Эбээн-Бытантай улууhа]]▼
▲| Эбээн-Бытантай улууhа
| 98 259 000 000
| align=right| 2,8
| align=right| 55,6
| align=right| 0,05
| align=center | [[
|}
592 устуруока ⟶ 582:
== Экономика ==
[[File:Sakha Yakutia rep.png|right|thumb|250px]]
[[Уопсай регион бородууктата|Уопсай региональнай бородуукта]] [[2019|20ц3]] сыллаахха
Үлэтэ суох дьон ахсаана 2045 сыллаахха 10% эбит, ол эбэтэр 46,6 тыһ. үлэлиир кыахтаах дьон иллэҥ сылдьыбыттар. Саха Сирэ Россия регионнарын тэҥнээтэххэ 74 миэстэни ылан олорбут ([http://statistic.su/blog/unemployment_in_russia/2012-03-27-624. ''Уровень безработицы в России'']).
599 устуруока ⟶ 589:
=== Транспорт ===
[[Транспорт]] суолтата Саха Сиригэр улахан. Билигин туһаныллаллар уу, [[
=== Өҥө оҥорор сфера ===
Саха Сиригэр [[Туризм|туризмы]] сайыннара сатыыллар. Өссө ааспыт үйэ 70-с сылларыттан омуктары [[Өлүөнэ|Өлүөнэ өрүс]] устун уһуннаран, манна кэлэргэ угуйа сатыыллар. Билиҥҥи туругунан [[Өлүөнэ
=== Индустрия ===
631 устуруока ⟶ 621:
=== Төрөөбүттэр ===
* [[Кондаков Николай Алексеевич]] (1920-1979)
▲Степанов Николай Саввич (1922-1992) -Сэбиэскэй Сойуус Геройа
* [[Дмитриев Роман Михайлович]] (1949—2010) — тустуук, 1972 с. Олимп оонньууларын чемпиона, 1976 с. Монреальга буолбут Олимп оонньууларын үрүҥ көмүс призёра, Аан дойду уонна европа чемпиона, ССРС алта төгүллээх чемпиона.
* [[Кулачиков Серафим Романович]] (1904—1976) — поэт, тылбаасчыт.
647 устуруока ⟶ 635:
<gallery>
</gallery>
== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
== Сигэлэр ==
{{Commonscat|Sakha Republic}}
* [http://www.sakha.gov.ru/ Саха Республикатын официаллык сервера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222084119/http://www.sakha.gov.ru/ |date=2011-02-22 }}
* [http://www.1sn.ru/ Первый республиканский информационно-аналитический портал SakhaNews.ru]
* [http://www.sakha.ru/ Республика портала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050122034328/http://sakha.ru/ |date=2005-01-22 }}
* [http://palaeoentomolog.ru/Collections/yakutia.html Ископаемые насекомые с территории Якутии]
* [http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=14& Республика Саха (Якутия). Справочник административно-территориального деления на 1.01.2005 г. — каталог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312013348/http://www.tur.samara.ru/cgi-bin/allrussia/index.pl?act=reg&id=14& |date=2007-03-12 }}
[[Категория:Саха Сирэ| ]]
|