Abhazia
Republika e Abhazisë | |||||
---|---|---|---|---|---|
Himni: Аиааира (Abkazian) Aiaaira "Fitore" | |||||
Gjendja | Njihet nga 5 nga 193 shtete anëtare të Kombeve të Bashkuara; e njohur nga Kombet e Bashkuara si de jure pjesë e Gjeorgjisë | ||||
Kryeqyteti dhe qyteti më i madh | Sukhumi 43°00′N 40°59′E / 43.000°N 40.983°E | ||||
Gjuhët zyrtare | |||||
Gjuhët e folura | |||||
Nofka | |||||
Qeveria | |||||
Lloji i qeverisjes | Republika unitare presidenciale | ||||
Aslan Bzhania | |||||
Alexander Ankvab | |||||
Kuvendi | Kuvendi Popullor | ||||
Themelimi | |||||
31 mars 1921 | |||||
19 shkurt 1931 | |||||
• Deklarata e sovranitetit të Abhazisë | 25 gusht 1990 | ||||
• Deklarata e pavarësisë së Abhazisë | 23 korrik 1992 | ||||
• Akti i pavarësisë së shtetitb | 12 tetor 1999 | ||||
Sipërfaqja | |||||
• Gjithsej | 8,665[1] km2 (3,346 sq mi) | ||||
Popullsia | |||||
• Përllogaritje 2020 | 244,926[2] (185th) | ||||
• 2011 census | 240,705 | ||||
• Dendësia | 28.3/km2 (73.3/sq mi) | ||||
Ekonomia | |||||
PBB (zyrtare) | Përllogaritje 2020 | ||||
• Gjithsej | 31.4 trilionë rubla (439.6 milion dollarë amerikan) | ||||
• Për kokë banori | 128,203 rubla (1,795 dollarë amerikan) | ||||
Monedha | (RUB) | ||||
Të dhëna të tjera | |||||
Zona kohore | UTC+3 (MSK) | ||||
Ana e drejtimit të makinës | djathtas | ||||
Prefiksi telefonik | +7 840 / 940 dhe +995 44[3][4] | ||||
| |||||
|
Abhazia, zyrtarisht Republika e Abhazisë, është një shtet i njohur pjesërisht në Kaukazin e Jugut, i njohur nga shumica e vendeve si pjesë e Gjeorgjisë, e cila e sheh rajonin si një republikë autonome. Shtrihet në bregun lindor të Detit të Zi, në jug të maleve të Kaukazit të Madh në Gjeorgjinë veriperëndimore. Ajo mbulon 8,665 kilometra katrorë dhe ka një popullsi prej rreth 245,000. Kryeqyteti dhe qyteti më i madh i saj është Sukhumi.
Statusi i Abhazisë është një çështje qendrore e konfliktit gjeorgjio-abhazian dhe marrëdhënieve mes Gjeorgjisë dhe Rusisë. Abbhazia njihet si shtet i pavarur nga Rusia, Venezuela, Nikaragua, Nauru dhe Siria. Ndërsa Gjeorgjisë i mungon kontrolli mbi Abhazinë, qeveria gjeorgjiane dhe shumica e shteteve anëtare të Kombeve të Bashkuara e konsiderojnë Abhazinë ligjërisht një pjesë të Gjeorgjisë, me Gjeorgjinë që mban një qeveri zyrtare në mërgim.
Rajoni kishte autonomi brenda Gjeorgjisë Sovjetike në kohën kur Bashkimi Sovjetik filloi të shpërbëhej në fund të viteve 1980. Tensionet e ndezura etnike midis abhazëve – përkatësisë etnike titullare të rajonit – dhe gjeorgjianëve – grupi më i madh etnik i vetëm në atë kohë – kulmuan në luftën e viteve 1992-93, e cila rezultoi në humbjen e kontrollit të Gjeorgjisë mbi pjesën më të madhe të Abkhazisë dhe spastrimin etnik të gjeorgjianëve nga Abhazia.
Pavarësisht marrëveshjes së armëpushimit të vitit 1994 dhe negociatave shumëvjeçare, mosmarrëveshja mbetet e pazgjidhur. Prania afatgjatë e një Misioni Vëzhgues të Kombeve të Bashkuara dhe e një force paqeruajtëse të Bashkësisë së Shteteve të Pavarura të udhëhequra nga Rusia nuk arriti të parandalonte shpërthimin e dhunës në disa raste. Në gusht 2008, forcat abhaze dhe ruse luftuan kundër forcave gjeorgjiane, e cila çoi në njohjen zyrtare të Abkhazisë nga Rusia, anulimin e marrëveshjes së armëpushimit të vitit 1994 dhe përfundimin e misionit të OKB-së. Më 28 gusht 2008, Parlamenti i Gjeorgjisë e shpalli Abhazinë një territor të pushtuar nga Rusia, një qëndrim i përbashkët nga shumica e shteteve anëtare të Kombeve të Bashkuara.
Toponimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Emri abhaz Apsny (abhazisht: Аԥсны) është etimologjizuar si një tokë e shpirtit[5] megjithatë kuptimi i mirëfilltë është një vend i të vdekshmëve.[6] Ndoshta për herë të parë u shfaq në shekullin e shtatë në një tekst armen, ndoshta duke iu referuar Apsilianëve të lashtë.[7]
Në burimet e hershme muslimane, termi "Abhazi" përdorej përgjithësisht për të nënkuptuar territorin e Gjeorgjisë.[8][9]
Me sa duket e konsideruar si një shtet pasardhës i Lazicës (Egrisi në burimet gjeorgjiane), ky shtet i ri vazhdoi të përmendet si Egrisi në disa kronika gjeorgjiane dhe armene të epokës bizantine (p.sh. Vitae e Mbretërve Gjeorgjian nga Leonti Mroveli dhe Historia e Armenisë nga Hovannes Draskhanakertsi).[10]
Shteti është përcaktuar si "Republika e Abhazisë" në kushtetutën e tij.[11]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Brenda Perandorisë Romake/Bizantine
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Perandoria Romake pushtoi Lazica në shekullin e 1-rë e.r.; megjithatë, prania romake ishte e kufizuar në porte.[12] Sipas Arrianit, popujt Abasgoi dhe Apsilae ishin nënshtetas nominalë romakë dhe kishte një post të vogël romak në Dioscurias.[13] Abasgoi ka të ngjarë të shërbejë në ushtrinë romake në Ala Prima Abasgorum e cila ishte e vendosur në Egjipt.[14] Pas shekullit të 4-të Lazica rifitoi njëfarë pavarësie, por mbeti brenda sferës së ndikimit të Perandorisë Bizantine.[15] Anacopia ishte kryeqyteti i principatës. Vendi ishte kryesisht i krishterë, me selinë e kryepeshkopit në Pityus.[16] Stratofilus, Mitropoliti i Pityus, mori pjesë në Këshillin e Parë të Nikesë në vitin 325.[17]
Rreth mesit të shekullit të 6-të e.r., bizantinët dhe Persia Sasanide luftuan për epërsi mbi Abhazinë, një konflikt i njohur si Lufta Lazike. Gjatë luftës, abasgët ngritën krye kundër Perandorisë Bizantine dhe kërkuan ndihmën e Sasanëve; revolta u shtyp nga gjenerali Besas.[18]
Një inkursion arab në Abasgia, i udhëhequr nga Marwan II, u zmbraps nga Princi Leon I së bashku me aleatët e tij lazikë dhe iberikë në vitin 736. Mbreti Leon II shfrytëzoi këtë bashkim dinastik për të marrë Lazikën në vitet 770.[19]
Mbrojtja e suksesshme kundër Kalifatit Arab dhe fitimet e reja territoriale në lindje u dhanë princave abasgianë fuqi të mjaftueshme për të kërkuar më shumë autonomi nga Perandoria Bizantine. Rreth vitit 778, Princi Leoni II, me ndihmën e Khazarëve, shpalli pavarësinë nga Perandoria Bizantine dhe e transferoi rezidencën e tij në Kutaisi. Gjatë kësaj periudhe gjuha gjeorgjiane zëvendësoi greqishten si gjuhë e shkrim-leximit dhe kulturës.[20]
Dominimi osman
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në shekullin e 16-të, pas shpërbërjes së Mbretërisë Gjeorgjiane në mbretëri dhe principata të vogla, u shfaq Principata e Abhazisë (nominalisht një vasal i Mbretërisë së Imeretit), e sunduar nga dinastia Shervashidze. Në vitin 1453, osmanët sulmuan për herë të parë Sukhumi, dhe në vitet 1570, ata kishin një garnizon atje. Gjatë gjithë shekullit të 17-të, ata vazhduan të nisnin sulmet, duke çuar në vendosjen e haraçit ndaj Abhazisë. Ndikimi osman u rrit ndjeshëm në shekullin e 18-të me ndërtimin e një fortese në Sukhumi, e shoqëruar nga konvertimi i sundimtarëve të Abkhazisë dhe shumë abhazëve të tjerë në Islam. Megjithatë, konfliktet midis abhazëve dhe turqve vazhduan.[21]
Abkhazia kërkoi mbrojtje nga Perandoria Ruse në vitin 1801, por u shpall "një principatë autonome" nga rusët në 1810.[22][23] Rusia më pas aneksoi Abhazinë në vitin 1864, dhe rezistenca abhaze u shua pasi rusët deportuan abhazët muslimanë në territoret osmane.[24][22]
Ndarja administrative
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Artikulli kryesor: Nëndarjet e Abhazisë
Republika e Abkhazisë është e ndarë në shtatë raione (distrikte) të emërtuara sipas qyteteve të tyre kryesore. Këto distrikte mbeten kryesisht të pandryshuara që nga shpërbërja e Bashkimit Sovjetik, me përjashtim të distriktit Tkvarcheli, i krijuar në vitin 1995 nga pjesë të distrikteve Ochamchira dhe Gali.[25]
Ushtria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Artikulli kryesor: Forcat e Armatosura të Abkazisë
Forcat e Armatosura Abhaziane janë ushtria e Republikës së Abkhazisë. Baza e forcave të armatosura Abkhaziane u formua nga Garda Kombëtare etnike Abhaze, e cila u krijua në fillim të vitit 1992. Shumica e armëve të tyre vijnë nga ish baza e divizionit ajror rus në Gudauta.[26][27] Ushtria Abhaziane është kryesisht një forcë tokësore, por përfshin njësi të vogla detare dhe ajrore. Rusia vendos njësitë e veta ushtarake si pjesë e Bazës së 7-të Ushtarake në Abhazi.[28] Këto njësi thuhet se janë në varësi të Ushtrisë së 49-të Ruse dhe përfshijnë elemente tokësore dhe mjete të mbrojtjes ajrore.[29]
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ^ Hoiberg, Dale H., red. (2010). "Abkhazia". Encyclopedia Britannica (në anglisht) (bot. 15th). Chicago, IL: Encyclopedia Britannica Inc. fq. 33. ISBN 978-1-59339-837-8.
- ^ "Государственный комитет Республики Абхазия по статистике". ugsra.org (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 6 qershor 2020. Marrë më 25 gusht 2020.
- ^ "Abkhazia remains available by Georgian phone codes" (në azerbajxhanisht). today.az. 6 janar 2010. Arkivuar nga origjinali më 12 korrik 2012. Marrë më 20 janar 2010.
- ^ "World Telephone Numbering Guide". wtng.info (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 20 dhjetor 2013. Marrë më 23 qershor 2014.
- ^ "Contested Borders in the Caucasus : Chapter I (3/4)". vub.ac.be (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 27 nëntor 2012. Marrë më 10 shkurt 2014.
- ^ Ozgan, Konstantin (1998). "Abkhazia: Problems and the Paths to their Resolution". përmbledhur nga Ole Høiris, Sefa Martin Yürükel (red.). Contrasts and Solutions in the Caucasus (në anglisht). Aarhus University Press. fq. 184. ISBN 978-87-7288-708-1. Arkivuar nga origjinali më 27 shkurt 2015. Marrë më 27 shkurt 2015.
[...] Apsny, which when translated, means 'Land of the Abkhazians [Mortals]' [...] See Chirikba (1991) for the etymology deriving the Abkhazian native ethnonym from the root 'die' in the sense of 'mortal being'. The popular belief that the toponym is etymologisable as 'Land of the Soul' is demonstrated by Chirikba to be no longer tenable.
- ^ Hewitt, George B. (2013). Discordant Neighbours: A Reassessment of the Georgian-Abkhazian and Georgian-South Ossetian Conflicts (në anglisht). BRILL. fq. 9. ISBN 978-90-04-24893-9. Arkivuar nga origjinali më 17 nëntor 2016.
- ^ Prof. Lordkipanidze M. Arkivuar 25 shkurt 2021 tek Wayback Machine The Abkhazians and Abkhazia
- ^ For all practical purposes the term Abkhdz or Afkhdz, in early Muslim sources covers Georgia and Georgians . Barthold, Wasil & Minorsky, Vladimir, "Abkhaz", in The Encyclopaedia of Islam, Vol. 1, 1960.
- ^ Lortkipanidze, Mariam; Otkhmezuri, Giorgi (2010). "Abkhazia's status as part of Georgia: historical perspective". Central Asia and the Caucasus (në anglisht). 4 (1–2): 175.
- ^ "Constitution of the Republic of Abkhazia (Apsny)" (në anglisht). Abkhazworld.com. 22 tetor 2008. Arkivuar nga origjinali më 24 qershor 2016. Marrë më 31 maj 2016.
- ^ Rayfield, Donald (2013). Edge of Empires: A History of Georgia (në anglisht). ReaktionBooks. fq. 28. ISBN 978-1-78023-070-2.
- ^ King, Charles (2004). "The Expedition of Flavius Arrianus". The Black Sea. A history (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-924161-3.
- ^ Rossi, Corinna (2019). "Egyptian cubits and Late Roman architecture: the design of the forts of the Kharga Oasis (Egypt)". ISAW Papers (në anglisht). 16. Arkivuar nga origjinali më 26 janar 2024. Marrë më 26 janar 2024.
- ^ Rayfield, Donald (2013). Edge of Empires: A History of Georgia (në anglisht). ReaktionBooks. fq. 43. ISBN 978-1-78023-070-2.
- ^ Annuario Pontificio 2013 (Libreria Editrice Vaticana, 2013, ISBN 978-88-209-9070-1), p. 975
- ^ COWPER, B. Harris. "B.H.Cowper, Syriac Miscellanies (1861)". www.tertullian.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 11 janar 2022. Marrë më 30 maj 2021.
- ^ Leppin, Hartmut (2021). "The Eastern Roman Empire and Its Neighbours in the "Age of Justinian"". përmbledhur nga Meier, Mischa; Montinaro, Federico (red.). A Companion to Procopius of Caesarea (në anglisht). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-49877-8.
- ^ Smith, Graham; Vivien Law (1998). Nation-building in the post-Soviet borderlands (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 56. ISBN 978-0-521-59968-9.
- ^ Alexei Zverev, Ethnic Conflicts in the Caucasus; Graham Smith, Edward A Allworth, Vivien A Law et al., pages 56–58; Abkhaz by W. Barthold [V. Minorsky] in the Encyclopaedia of Islam; The Georgian-Abkhaz State (summary), by George Anchabadze, in: Paul Garb, Arda Inal-Ipa, Paata Zakareishvili, editors, Aspects of the Georgian-Abkhaz Conflict: Cultural Continuity in the Context of Statebuilding, Volume 5, 26–28 August 2000.
- ^ Бгажба, О. Х.; Лакоба, С. З. (2007). "§9. Абхазское княжество и Турция (XV–XVIII ВВ.)". История Абхазии с древнейших времен до наших дней (në rusisht). Алашарбага.
- ^ a b Beradze, T.; Topuria, K.; Khorava, B. (2009). "A Historical-Geographical Review of Modern Abkhazia in:Causes of War-Prospects for Peace. Proceedings of the Holy Synod of the Georgian Orthodox Church and the Konrad-Adenauer-Stiftung scientific conference on the theme: Causes of War – Prospects for Peace (2008), 2–3 December: CGS ltd" (PDF). www.kas.de (në anglisht). fq. 10–12. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 5 mars 2016. Marrë më 19 shtator 2015.
- ^ Mikaberidze, A. (2007). "History". Georgia: Past, Present and Future (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 16 tetor 2015. Marrë më 19 shtator 2015.
- ^ "BBC News – Regions and territories: Abkhazia". BBC News (në anglisht). London: BBC. 22 nëntor 2011. Arkivuar nga origjinali më 3 mars 2012. Marrë më 19 janar 2012.
- ^ Bringa, Tone; Toje, Hege (2016). Eurasian Borderlands: Spatializing Borders in the Aftermath of State Collapse (në anglisht). Springer. fq. 112. ISBN 9781137583093.
- ^ Chervonnaia, Svetlana Mikhailovna. Conflict in the Caucasus: Georgia, Abkhazia and the Russian Shadow. Gothic Image Publications, 1994
- ^ White Book of Abkhazia. 1992–1993 Documents, Materials, Evidences. Moscow, 1993.
- ^ "Russland legitimiert Beziehungen zu Abchasien und Südossetien" (në gjermanisht). De.rian.ru. Arkivuar nga origjinali më 16 korrik 2011. Marrë më 22 qershor 2010.
- ^ "Russian Military Forces: Interactive Map" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 shkurt 2022. Marrë më 30 gusht 2021.
- Pages using infobox country or infobox former country with the flag caption or type parameters
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- Abhazi
- Republikat autonome të Gjeorgjisë
- Shtetet post-sovjetike
- Vende dhe territore rusishtfolëse
- Shtete në Azinë Perëndimore
- Shtete në Evropën Lindore
- Shtetet me njohje të kufizuar